درباره ی استان گناباد

نگاهي کوتاه به شهرستان گناباد

مردم گناباد اصيل و ايراني هستندو به زبان فارسي و لهجه شيرين خراساني سخن مي گويند. همه مسلمان و پيرو مذهب شيعه جعفري هستند.گنابادي ها مردماني استوار، سخت كوش و مهمان دوستند. جمعيت شهرستان گناباد در سرشماري عمومي نفوس ومسكن سال 1375 هـ . ش، 103.625 نفر بوده است كه از اين شمار 51.590 نفر مرد و 52.035 نفر زن بوده اند. مهم‌ترين صنايع‌دستي‌اين‌شهرستان سفال‌گري و سراميك‌سازي، فرش‌بافي، نمدمالي، گليم‌بافي، رنگرزي، سنتي بافندگي پارچه و دستار، سبدبافي، كارهاي چوبي است. قالي‌هاي اين شهرستان با طرح‌هاي مشهدي و محلي و بلوچي و در رنگ‌هاي قرمز، لاكي، قهوه اي و … عرضه مي‌شود.
سفال‌گري و سراميك سازي در شهرستان گناباد بسيار رواج دارد در كارگاه‌هاي اين شهرستان در روستاي مند در يك كيلومتري شمال شهر گناباد قرار دارند. مواد اوليه در تهيه سفال و سراميك عبارتند از: گل‌رس، لعاب، رنگ، مواد سوختي، مهم‌ترين توليدات اين كارگاه عبارتند از: كاسه سفيد، قهوه اي، زيرسيگاري، قندان، شكلات خوري، پياله و استكان و نعلبكي، پارچ و ليوان، بشقاب كوچك، كشك سياسي، كاسه و بشقاب بزرگ. بازار فروش اين محصولات در گذشته بيش‌تر به خود گناباد اختصاص داشته است. گليم را پلاس نيز مي گويند بافت آن در كارگاه‌هاي افقي و در روي زمين است به واسطه رونق فرش بافي گليم بافي و تهيه نمد رنگرزي هم رونق دارد. گليم مرغوب از پشم و گونه نامرغوب از رشته پتوهاي كهنه با رنگ آميزي استفاده مي‌شود. نمد نيز از ديگر صنايع دستي اين منطقه به شمار مي‌آيد. نمد در اصل گونه اي فرش است كه از پشم تهيه مي‌شود و از رخنه رطوبت و سرما جلوگيري مي كند نمد براي مصرف هاي گوناگون و نقش هاي رنگارنگ است. توليد سبد و حصيربافي كه ماده اوليه ان كم ارزش است مواد اوليه اين توليد كاه، شاخه هاي نازك درختان است.آرامگاه‌جغتاي، امام‌زاده‌سلطان عابد، جامع‌عتيق جويمند، دژ دختر، دژ رستم، دژ فرود، گورپيران ويسه، گور ميثور و مسجد جامع گناباد از مكان هاي تاريخي و ديدني اين شهرستان به شمار مي روند.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
درباره علت نام‌گذاري گناباد، داوري هاي گوناگوني ابراز شده است. برخي آن را در اصل «گون آباد» مرکب از «گون» ترکي (به معناي‌خورشيد) و «آباد» دانسته و نام را وسيله‌اي براي انتساب محل به خورشيد دانسته اند. بعضي نيز آن را «گيو آباد» دانسته بر اين باورند كه گيو، پسر گودرز آن را بنا كرده است. ديگر آراء نيز هر يک نام شهر را به واژه اي منسوب دانسته اند. همانند «کان آباد» که به کان هاي موجود در منطقه اشاره مي کند، و «گون آباد» که به فراواني گياه «گون» در محل دلالت دارد. گناباد را در گذشته « جويمند» نيز گفته اند. گناباد پيش از اسلام، گذرگاه دروني فلات ايران و بخش هاي خاوري آن، محل برخورد ميدان جنگ لشگريان ايران و توران بوده است كه «جنگ يازده رخ» در آن روي داده است. گناباد از مناطق كهن ايران است و بناي آن را به شاهان هخامنشي نسبت داده اند. اين شهر درحدود سال 31 هـ . ق، به دست مسلمانان افتاد. در دوران سلجوقي و خوارزمشاهي آباد و از اعتبار و اهميت ويژه اي برخوردار بوده است. گناباد در دوره تيموريان نيز اهميت داشت و بر پايه نوشته نورالدين لطف الله، سرشناس به حافظ ابرو، حاكمان ايالت قهستان در آن مي نشستند. در همين دوره است كه دومين مسجد دو ايواني اين ناحيه در بجستان ساخته شد. گناباد در اوايل حكومت صفوي، مدت ها محل نبرد بين ايران و اوزبكان بود، با اين حال در اين دوران، مورد توجه بود و گسترش يافت. بناهايي چون امام زاده سلطان محمد عابد (ع)، كاخك، مسجد جامع گناباد، آب انبار و كاروان‌سراهاي شاه عباسي، بيان‌گر اين داوري است.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان گناباد، با پهنه‌اي حدود 9715 كيلومتر مربع، در مركز خراسان رضوي، از نظر جغرافيايي در 34 درجه و 21 دقيقه پهناي شمالي و 58 درجه و 42 دقيقه درازي خاوري و بلندي 1150 متر از سطح دريا قرار دارد. اين شهرستان از شمال به شهرستان هاي تربت حيدريه و كاشمر، از خاور به شهرستان خواف، از باختر به شهرستان فردوس، و از جنوب به شهرستان هاي قاينات و فردوس محدود است. آب و هواي گناباد به دليل قرار گرفتن در كنار كوير و دوري از دريا، بياباني و گرم وخشك است. بيش ترين درجه حرارت در اين شهرستان، در تابستان، 47 درجه بالاي صفر و كم ترين آن در زمستان، 17 درجه زير صفر است. بخش هاي كوهستاني شهرستان گناباد جزء نواحي خوش آب و هوا و ييلاقي شمرده مي شود و بلندي هاي ميان سنو و كاخك برف گير و زمستان ها پوشيده از برف است. ميانگين بارندگي سالانه، حدود 160 ميلي‌متر اندازه گيري شده است. راه هاي مهم گناباد عبارتند از :
1- راه يزد – طبس – فردوس – گناباد، به درازاي 675 كيلومتر
2- راه فردوس – گناباد، به درازاي 72 كيلومتر
3- راه گناباد – تربت حيدريه – مشهد، به درازاي 265 كيلومتر

مساجد و مدارس مذهبي در شهرستان گناباد

مسجد جامع گناباد
اين مسجد بر اساس‌تاريخ كتيبه‌كوفي آن، در سال 609 هجري قمري ساخته و قسمت اعظم بناي اصلي آن منهدم شده است. اين مسجد از لحاظ دارا بودن كتيبه كوفي و آجر كاري هاي ظريف داراي اهميت هنري است. اين مسجد كه ايوان‌هاي رفيع در جنوب و شمال و اطراف محوطه صحن دارد و در زمره‌ي مساجد مهم تاريخي بشمار مي رود از لحاظ هنر آج‌كاري(درجنوب‌ايران) و ساختمان محراب ومنظره بديع سقف داراي اهميت بسياري است. اين قسمت تحت شماره 325 در شمار آثار تاريخي به ثبت رسيده است.
مسجد مهري گناباد
در كناره خاوري گوستان كهنه مزار بازمانده دژي كهن است. در شمال آن، مسجدي نوساز است در سوي جنوب باختري حياط مسجد ، دالاني به پهناي 40/1 و درازاي 7 و بلندي 2 متر در دل صخره كنده شده است كه به فضايي به پهنه حدود 180 متر مربع مي‌پيوندد. در ميانه اين محوطه سه پايه كلفت سنگي قرار دارند . به اين محوطه « صنعه » و گاهي « صمعه مزار » مي‌گويند كه با توجه به كاربرد آن در گذشته بي‌گمان بايستي همان صومعه ، معبد يا پرستش گاه مهري باشد .با توجه به ويژگي مهري آن ، مي‌تواند به زمان هخامنشيان و حتي پيش از آن مربوط باشد .
مسجد جامع بجستان گناباد
مسجد جامع بجستان در زمان ميرزا شاهرخ ، پسر تيمور لنگ توسط محمد بن فخرالدين بن سيف الدين مقام بجستاني بنا شده و تاريخ پايان بنا ، 828 هـ .ق است در روزگار شاه عباس صفوي توسط حاج ناصرالدين محمد بن احمد، بازسازي شده و در ذي القعده 1024 هـ .ق تعمير آن پايان يافته است.
مسجد جامع کاخک گناباد
اين بنا در کاخک گناباد در جنوب استان خراسان رضوي واقع شده و بناي اوليه آن در زلزله سال 1347 شمسي ويران شده است. بناي مزبور توسط شاهزاده سلطان خانم، خواهر شاه طهماسب اول صفري (ه-ق 984 – 930) ساخته شده و در سال 1070 و 1286 ه- ق تزيينات و تعميراتي در آن صورت گرفته است.

قلعه ها ، برجها و آتشکده ها در شهرستان گناباد

آتشكده گناباد
در آبادي گيسور شهرستان گناباد آتشكده اي وجود دارد كه از دوران هخامنشيان بر جاي مانده است در اطراف اين آتشكده چند قلعه باستاني به نامهاي دختر شور آب ،قبر پيران ويسه و پشن قرار گرفته اند گفته مي‌شود اين قلعه ها به دوره هاي پيش از اسلام تعلق دارند.

درباره ی استان قائن

نگاهي کوتاه به شهرستان قائن

قائن‌كه در گذشته مركز ايالت قهستان بوده، بر روي دشتي به همين نام قرار گرفته و ساخته شده است. قائنات بزرگ ترين توليد كننده‌ي زعفران خشك در جهان است. قائني‌ها مسلمان، پيرو مذهب شيعه جعفري، متدين، سخت كوش و مقاوم هستند. آداب قومي و سنتي نياكان خود را پاس مي دارند و به بزرگان احترام مي گذارند. جمعيت شهرستان قائن در سرشماري عمومي نفوس ومسكن سال 1375 هـ . ش، 126.951 نفر بوده است. صنايع دستي نقش پر اهميتي در اقتصاد قائن دارد. بيش از 7 درصد از خانواده هاي قائنات در بخش صنايع دستي شاغل هستند. فرش، قاليچه، گليم و ‌شعربافي مهم ترين صنايع مردمان اين شهرستان را تشكيل مي دهد. مسجد جامع شهر قائن، قلعه كوه در 6 كيلومتري قائن و گردشگاه ابوذر ( مزار ابوذر جمهر قائني) در دامنه كوهي نزديك به ستيغ كوه از جمله مكان هاي ديدني و تاريخي اين منطقه به شمار مي روند
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
قائن‌كه در گذشته مركز ايالت قهستان بوده، بر روي دشتي به همين نام قرار گرفته و ساخته شده است. برخي از محققين بر اين باورند که قائن در اصل «گاوئين» يا «گاوآيين» بوده و اين کلمه كشاورز بودن مردم اين ديار را مي رساند. قهستان و از جمله قائن، پيش از اسلام آباد بوده است. در اوايل كشور گشايي مسلمان، هپتاليان قهستان را در دست داشتند و در روزگار خلافت عمر، يكي از سرداران اسلام به نام عبدالله بن بديل خزاعي، اين ناحيه را گشود. ديري نگذشت که شخصي به نام قارن، عليه عرب ها بر پا خاست. فرماندهان عرب، شورش را سركوب كردند و از آن پس قهستان از لحاظ اداري، تابع خراسان شد.
قهستان به دليل دوري از مركز خلافت، در آغاز اسلام، پناهگاه زرتشتياني به شمار مي آمد كه براي نپذيرفتن دين اسلام، از زادگاه هاي خود، گريخته بودند. در دوران سلجوقيان قائن و قهستان، مكاني براي پيروان مذهب اسماعيلي شد و در اين ناحيه دژهايي براي خود بنا كردند. خوارزمشاهيان بارها براي سركوب اسماعيليان به آن جا لشگر كشيدند، تا سرانجام هلاكوخان مغول، اسماعيليه را کاملا شکست داد. بزرگ ترين شهر قهستان قائن بود، كه به گفته ابن حوقل، در سده 4 هـ . ق داراي كهن دژ، خندق و مسجد جامع بوده است. هم چنين در سال 444هـ . ق ناصر خسرو قبادياني از قائن ديدن كرده و از استحكامات شهر، خندق و مسجد جمعه آن، ياد كرده است.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان قائنات با پهنه اي حدود 17.722 كيلومتر مربع، در خاور استان خراسان قرار دارد و از شمال به شهرستان هاي خواف و گناباد، از باختر به شهرستان فردوس، از خاور به مرز ايران و افغانستان و از جنوب به شهرستان بيرجند محدود است. هواي قائنات معتدل و خشك بوده و بيش ترين درجه حرارت در تابستان، 40 درجه بالاي صفر و كم ترين آن در زمستان ها، 10 درجه زير صفر است. ميانگين باران ساليانه آن، 200 ميلي‌متر گزارش شده است.اين شهرستان از شمال به شهرستان‌هاي خواف و گناباد، از باختر به شهرستان‌هاي فردوس، ‌از خاور به مرز ايران و افغانستان و از جنوب به شهرستان بيرجند محدود است . شهر قائن مركز شهرستان قائنات در َ 11°59 طول جغرافيايي و َ43° 33 عرض جغرافيايي و ارتفاع 1440 متري از سطح دريا واقع شده است. مهم ترين راه هاي قائن عبارتند از :
1- راه قائن – بيرجند – زاهدان، به درازاي 578 كيلومتر
2- راه قائن – گناباد – تربت حيدريه – مشهد، به درازاي 373 كيلومتر مربع

مساجد در شهرستان قائن

مسجد جامع قائن
مسجد جامع قائن كه از بناهاي قرن هشتم هجري قمري است، در بيرجند واقع شده است . اين مسجد، بر طبق كتيبه‌اي كه در لوح سنگي نقر نموده‌اند، در سال 796 هجري قمري احداث و در زمان شاه سليمان صفوي به سال 1086 هـ.ق. مرمت شده است . منبر چوبي نفيس آن در سال 1082 هجري قمري ساخته شده ، و از نمونه‌هاي عالي هنرهاي دستي است. از كتيبه تاريخي مسجد كه بر روي سنگ نقر شده و در داخل ايوان نصب است ، برمي‌آيد كه اين مسجد در زمان شاه سليمان صفوي با كوشش و همت صفكش خان مرمت شده است . نوشته منظومي بر تاق بنا ، تاريخ سال 1263 هجري قمري را دارد و نام استاد و معمار آن كربلايي اسحق قائني در گوشه آن نوشته شده است.
منبر چوبي مسجد كه متعلق به قرن يازدهم هجري قمري است ؛ از نظر ظريف كاري‌ها و تزئينات آلت و لغت‌بندي‌ و كتيبه ده سطري به خط نسخ و ساير كنده كاري‌ها ممتاز مي‌باشد. در روي بدنه منبر ، نام نجار و سازنده آن بدين ترتيب حك شده است : « عمل استاد محمد مقيم ... كاخكي سنه 1082 هجري قمري » بناي مسجد از سنگ و آجر است. ساختمان مسجد شامل صحن ، ايوان ، دو شبستان ، تاق مقرنس گچي رنگين ، رواق و گوشواره‌هايي در طرفين شبستان است. بلندي ايوان آن 18 متر و عرض دهانه آن 13 متر مي‌باشد. در طرف چپ مسجد، چهار ايوان و در سمت راست آن ، شبستان واقع شده كه داراي 24 متر طول و 18 متر عرض است. اين بنا تحت شماره 295 ، در شمار آثار تاريخي به ثبت رسيده است.

قلعه ها در شهرستان قائن

قلعه كوه قائن
در حدود 6كيلومتري قائن قرار دارد كه از دژهاي اسماعيليه بوده و ظاهراً خواجه نصيرالدين طوسي در همين دژ ، كتاب اخلاق ناصري را به نام ناصرالدين محتشم ، حاكم قهستان نگاشته است.

درباره ی استان مشهد

نگاهي کوتاه به شهرستان مشهد

مشهد مقدس مزين به وجود مبارك حضرت امام رضا(ع) مهم ترين شهر مذهبي ايران است كه در تمام روزهاي سال پذيراي دوستداران اهل بيت(ع) است. وجود حرم مطهر حضرت امام رضا(ع) در اين منطقه سبب توسعه و رونق اقتصادي اين شهرستان شده است. صنعت جهانگردي در مشهد از اهميت و اعتبار ويژه‌اي برخوردار است. اهميت ويژه شهر مشهد در درجه نخست به خاطر جايگاه زيارتي آن است كه به طور دايم گروه گروه مردم ايران و ديگر مسلمانان كشورهاي گوناگون اسلامي را براي زيارت به سوي خود مي کشاند. علاوه بر جهانگردان مسلمان، بسياري از جهانگردان غيرمسلمان نيز آرزوي بازديد اين آثار و زيارت مسلمانان را در‌اين گونه زيارتگاه ها دارند. مشهد به پاس وجود حرم مطهر ثامن الائمه(ع) و نيز به لحاظ جايگاه گردشي و فرهنگي خود، سراسر سال را با بيش ترين جمعيت مي گذراند. در مشهد توليدات هنري، نقش پر اهميتي در اقتصاد ناحيه داشته و شمار زيادي از مردم، در بخش صنايع دستي شاغل هستند. رايج ترين صنايع دستي مردم مشهد و پيرامون آن، بافت فرش، قاليچه، گليم، شعربافي، نمد مالي، پوستين دوزي، سنگ تراشي، قلم‌زني روي سنگ، سفال‌گري، سبد و حصيربافي، فرآورده هاي چوبي و فلزي، نقاشي روي چرم و… است. روند بازرگاني حاكم بر اقتصاد ايران، بر پيكره بازرگاني استان خراسان، به ويژه ناحيه مشهد نيز تاثير داشته است. از گذشته هاي دور، بخش بزرگ توليد مشهد را فرآورده هاي كشاورزي و صنايع دستي به خود اختصاص مي داده است. بيش‌ترين كالاهاي صادراتي اين ناحيه در سطح ملي، فرآورده هاي كشاورزي، مانند گندم، زعفران، زرشك، كشمش، پوست دام و در مورد صنايع دستي، قالي، فيروزه تراشيده شده و پوستين بوده است.
جمعيت‌شهرستان‌مشهد،‌درسرشماري‌عمومي‌نفوس‌و‌مسكن‌سال‌1375 هـ . ش، 2.247.996 نفر بوده است، كه از اين شمار 1.137.632 نفر مرد و 1.110.364 نفر زن بوده اند. در سال‌هاي اخيرمهم ترين واردات استان را لوازم نيروگاه‌ها، مواد شيميايي، قند و شكر، روغن، قطعات كارخانه ها،ماشين‌آلات، اتومبيل، ورق هاي فلزي، دارو، لوازم برقي و پوشاك تشكيل مي‌داده است
مکان هاي ديدني و تاريخي
حرم مطهر حضرت‌امام رضا(ع)، آرامگاه شيخ بهايي، آرامگاه فردوسي درشهر توس، آرامگاه نادرشاه افشار، خواجه ابا صلت در حدود 10 كيلومتري شهر مشهد، در كنار راه مشهد – تهران، خواجه ربيع در 4 كيلومتري شمال مشهد، خواجه مراد درنزديكي شهر مشهد، كنار راه مشهد – تهران، سقا خانه زرين، كاخ خورشيد، گنبد سبز‌ در مشهد، گنبد هارونيه در24 كيلومتري شمال باختري شهر مشهد، آرامگاه فردوسي، مدرسه بالاسر، مدرسه پيري زاد، مسجد بالاسر، مسجد شاه در بازار بزرگ مشهد، مسجدگوهر شاد در جنوب حرم مطهر حضرت رضا(ع)، مصلاي شهر مشهد و ييلاقات اطراف مشهد.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
واژه مشهد به معني شهود، حضور و شهادتگاه است و به اين معاني به واژه «مشاهد» جمع بسته مي شود. واژگان «مشهد» و «مشاهد» در عرف و اصطلاح سده 3 هـ . ق، بر گور اولياء ائمه(ع) و رجال اطلاق مي شده است، چنان كه در آن زمان، مشهد مرغاب در فارس، و مشهد ميهنه ( آرامگاه ابوسعيد ابوالخير) و مشهد توس يا مشهد رضوي در خراسان، وجود داشته است. حضرت رضا(ع) پس از شهادت به دست مامون عباسي در سال 202 هـ . ق، در آرامگاه هاروني سناباد به خاك سپرده شد. از آن پس «سناباد نوغان» به نام «مشهد» خوانده شد و به مرور زمان بر پهنه آن، به ويژه در زمان شاه تهماسب صفوي افزوده گشته و مردم توس به مشهد كوچ داده شدند.
توس، عبارت بود از ناحيه شمالي خراسان، بر مسير بالاي كشف رود و سرشناس ترين شهرهاي آن، عبارت بودند از : نوغان، تابران و رادكان. نوغان تا اواخر سده 3 هـ . ق، داراي اهميت و اعتبار بود. ويرانه هاي نوغان، در شمال باختري مشهد، نزديك روستاي حسين آباد و مهر آباد قرار داشت. پس از آن، شهر تابران اهميت و گسترش يافت و بعد ها به توس سرشناس شد. شهر مشهد، كه در آغاز، آرامگاهي در آبادي سناباد نوغان بود، اندك اندك گسترش يافت. نام نوغان از حدود سال 730 هـ . ق، فراموش شد. شهر توس و در حقيقت تابران نيز در سال 791 هـ . ق، ويران شد و مشهد جاي آن را گرفت؛ تا سرانجام در دوران صفوي، مركز ناحيه پيشين توس و تمامي خراسان گشت. در بند هشن اوستا از توس به نام «توسا» ياد شده است. در كتاب ونديداد نيز آمده است كه اهورا مزدا اراضي شانزده گانه را آفريد و «اوروا» يكي از آن ها بود. اين واژه را اوستا شناسان با شهر توس يكي دانسته اند. بر پايه داستان هاي ملي بناي اصلي شهر را به جمشيد - شاه پيشدادي - و بازسازي آن را به توس،‌ پسر نوذر - پهلوان و سپهسالار ايران - نسبت مي دهند. افسانه مي گويد كه وي نهصد سال در زير آسمان اين شهر زندگي كرد و نام خود را بر اين شهر نهاد. اين روايت ها مي رساند، كه شهر توس در روزگار ساسانيان وجود داشته است.
بين سال هاي 31 و 32 هـ . ق در زمان خلافت عثمان، بخشي از خراسان، از جمله توس، به دست مسلمانان افتاد. در روزگار خلافت عبدالملك مروان (65- 86 هـ . ق) بني تميم دژ توس را گرفتند و تا سال 125 هـ . ق،‌ آن را در دست داشتند. در سال 192 هـ . ق هارون الرشيد به منظور رسيدگي به ستم هاي علي بن عيسي - حاكم خراسان - و جنگ با خوارج خاور ايران، رهسپار آن ديار گرديد. وي در راه بيمار شد و زماني كه به گرگان رسيد، بيماري او شدت يافته در توس درگذشت. وي را در 193 هـ . ق،‌ در محلي كه ده سال بعد حضرت رضا(ع) در آن جا به خاك سپرده شد، دفن کردند. در سال 265 هـ . ق، احمد بن عبدالله خجستاني، توس را ويران ساخت. در سال 336 هـ . ق ابومنصور توسي - حاكم وقت توس - عليه نوح بن نصر ساماني سر به شورش برداشت. نوح پس از شکست دادن ابومنصور، بار ديگر وي را بر حکومت توس گمارد. در سال 389 هـ . ق بكتوزون و فايق، از سرداران منصور بن نوح ساماني متحد شده منصور را كور كرد ند و برادرش عبدالملك بن نوح را به حكومت برداشتند. محمود غزنوي با باخبر شدن از اين ماجرا به ماوراء‌ النهر لشگر كشيد. وي‌ بكتوزون و فايق را شكست داد و تمامي خراسان را به دست آورد و ارسلان جاذب را به حكومت توس منصوب كرد.
از سال 421 هـ . ق، سلجوقيان اندك اندك در شهرهاي مهم خراسان رخنه كردند. ملكشاه سلجوقي در 465 هـ . ق، توس را به تيول به خواجه نظام الملك توسي، وزير خود داد. با شکست سلطان سنجر سلجوقي از غزان در سال 548 هـ . ق، امراي وي، خاقان ركن الدوله محمود، خواهر زاده سنجر را از ماوراء‌ النهر به خراسان دعوت كردند و به نام او به عنوان سلطان خطبه خواندند. در اين زمان مويد آي آبه، غلام پيشين سلطان سنجر، نيشابور، ابيورد، بيهق،‌ دامغان و توس را گشود و همراه خاقان محمود به جنگ غزان رفت. با چيره گي غزان در 553 هـ . ق، بار ديگر خراسان مورد تاخت و تاز و چپاول واقع گرديد.
در سال 618 هـ . ق، لشگريان چنگيز مغول به دنبال محمد خوارزمشاه به توس آمدند. توس نيز مانند نيشابور به دستور تولري، پسر چنگيز خراب شد. اين شهر بار ديگر در روزگار حكومت اوكتاي قاآن (626- 629 هـ . ق) باز سازي شد و از آن زمان چندين بار مركز فرمانروايي مغولان گرديد. در اين دوره مسيحيان توس از آزادي زيادي برخوردار بودند، به طوري كه در سال 1279 م، اسقف توس به سمت مطراني (سراسقفي) چين انتخاب شد. پس از برافتادن ايلخانان ايران، توس، قوچان، كلات،‌ ابيورد و نسا، جزء قلمرو حكومت كوچكي شد، كه امير ارغون شاه، رئيس طايفه جون باختراني (جان قرباني) ايجاد كرده بود. در حدود سال 790 هـ . ق، حاكم محلي توس از خاندان جان قربان،‌ نام امير تيمور را از خطبه انداخت، اما طولي نكشيد، كه در سال 791 هـ . ق، از ميران شاه، پسر تيمورلنگ شكست خورد و باعث ويراني دوباره توس شد. پس از اين رويداد، توس اهميت و اعتبار خود را از دست داد و بازسازي آن پس از مرگ تيمور، در روزگار حكومت شاهرخ، يعني در سال 807 هـ . ق صورت گرفت.
در دوران پادشاهي شاه عباس بزرگ، اعتبار و رونق شهر مشهد رو به فزوني نهاد. در اين دوره صحن عتيق استان قدس گسترش يافت، و شاهراهي ميان اصفهان – مشهد و هرات ايجاد و كاروانسرا ها و آب انبارهاي بزرگي در مشهد پي افكنده شد. در اواخر دوره صفوي ملك محمود سيستاني تون (فردوس) را گرفت و سپس با گشودن تمام خراسان در مشهد استقرار يافت. در اين زمان،‌ در قوچان بين شاه تهماسب صفوي، و نادر قلي افشار پيماني بسته شد. به موجب اين پيمان نادر فرمانده سپاه ايران شد و مشهد را در 1139 هـ . ق، از ملك محمود سيستاني پس گرفت. پس از قتل نادر شاه افشار در 1160 هـ . ق، عليقلي خان (عادل شاه) برادر زاده نادرشاه به پادشاهي رسيد، وي در 1161 هـ . ق، به دست برادرش ابراهيم خان كشته شد و شاهرخ، پسر رضا قلي ميرزا و نوه نادر شاه به حكومت رسيد.
شاهرخ شاه تا سال 1210 هـ . ق، در مشهد، برخراسان فرمانروايي كرد و در همان سال به دست آقا محمد خان قاجار از حكومت بركنار شده درگذشت. با قتل نادرميرزا، پسر شاهرخ شاه، آخرين باز مانده افشار در سال 1217 هـ . ق، به دست فتحعلي شاه قاجار، سراسر خراسان، از جمله شهر مشهد به دست قاجاريه افتاد. شهر مشهد درگذر تاريخ آسيب ها و خسارت هاي زيادي ديده شاهد چپاول ها و كشتارهاي بسياري بوده است؛ با اين حال اكنون از شهرهاي بزرگ، آباد، پر نفوس و درجه اول ايران به شمار مي رود.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان مشهد، با پهنه اي حدود 20 هزار كيلومتر مربع، در شمال خاوري استان خراسان قرار دارد.اين شهرستان‌‌از‌سوي‌شمال به جمهوري تركمنستان، از شمال باختري به شهرستان درگز، از باختر به شهرستان هاي چناران و نيشابور، از خاور به شهرستان هاي سرخس و تربت جام و از جنوب به شهرستان هاي فريمان و تربت حيدريه محدود است. آب و هواي شهرستان مشهد معتدل و متمايل به سرد و خشك است. بيش ترين درجه حرارت در تابستان ها، 35 درجه بالاي صفر و كم ترين آن در زمستان ها، 15 درجه زير صفر گزارش شده و ميانگين بارندگي ساليانه آن، 260 ميلي‌متر بوده است. شهر مشهد در ناحيه بسيار حاصلخيز و زيبايي كه به دشت توس يا دشت مشهد سرشناس است قرار گرفته و رود كشف رود از 5 كيلومتري شمال اين شهر مي گذرد. مهم ترين راه هاي دسترسي به مشهد عبارت اند از :
1) مشهد – نيشابور- سمنان – تهران، به درازاي 894 كيلومتر
2)مشهد – بجنود – ساري – آمل – تهران، به درازاي 966 كيلومتر
3) مشهد – بيرجند – زاهدان – ايرانشهر- چاه بهار، به درازاي 164 كيلومتر
4) مشهد- تربت حيدريه – گناباد – طبس – يزد، به درازاي 992 كيلومتر
5) مشهد – تربت حيدريه – گناباد – فردوس – كرمان، به درازاي 889 كيلومتر

مساجد در شهرستان مشهد

مسجد گوهرشاد مشهد
اين مسجد در جنوب حرم مطهر قرار گرفته است و در سال 821 هـ.ق توسط گوهرشاد ـ زوجه شاهرخ تيموري ـ و به استادي قوام الدين شيرازي ساخته شده است . اين مسجد با صحن بزرگي در ميان ،‌به شيوه مساجد چهار ايواني ايران ساخته شده و به سبب دارا بودن تزيينات غني كاشي و كتيبه‌اي ، از موقعيت ممتازي در مجموعه برخوردار است. خطوط ثلث زيباي اين مسجد به دست بايسنقر ميرزا، فرزند شاهرخ تيموري نگاشته شده است. مهم‌ترين قسمت اين مسجد، ايوان جنوبي آن است كه با مقرنس كار و كتيبه‌هاي نفيس آذين شده است . دهانه اين ايوان 48/12 متر ،‌ارتفاع آن 26 متر ، عمق آن 36/35 متر و ارتفاع كلي آن 64/42 متر است. در طرفين اين ايوان، مناره‌هاي توپري به ضخامت 6 متر و ارتفاع مساوي ايوان قرار گرفته‌اند كه از رانش تاق ايوان جلوگيري مي‌كنند. دركتيبه‌ي اين ايوان، نام گوهرشاد و شاهرخ تيموري به همراه فرزندشان بايسنقر ثبت شده است. گنبد اصلي مسجد كه به دهخانه 15 متر و دو پوسته بوده، در گلوله باران ارتش روسيه در سال 1330 هـ.ق آسيب ديده و در سال 1339 هـ.ش برچيده شده است. گنبدفعلي‌، از بتون مسلح و با همان اندازه اصلي، جايگزين آن شده است. اين مسجد؛ يك بار در دوره صفوي ، سال 1052 هـ.ق و يك بار ديگر در دوره قاجاريه ، سال 1276 هـ.ق ، تعمير و تزيين شده است. در دوره‌هاي اخير نيز تعميراتي در اين مسجد به عمل آمده است.
مسجد امام مشهد
مسجد شاه سابق مشهد از بناهاي تاريخي قرن نهم هـ.ق. است اين مسجد گنبدي بزرگ با كاشي كاري ، ايوان و دو مناره دارد . به طوري كه از متن كتيبه ايوان مسجد برمي‌آيد ، ساختمان آن در ماه رجب سال 855 هـ.ق. پايان يافته است.
در پايان كتيبه ،‌ نام معمار بناي آن « شمس الدين محمد تبريزي » ثبت شده است . دو مناره كاشي كاري شده طرفين داراي كتيبه مي‌باشند . ازاره ايوان با كاشي‌هاي هشت گوش مزين شده و گنبد كنوني آن با كاشي پوشيده شده است . بقيه بنا نيز با كاشي كاري تزيين يافته است . در نماي ايوان ، كتيبه منظومي جاي گرفته است كه با خطوط زرين بر روي كاشي نگاشته شده و مطلع آن چنين است :
عمر خوش است دريغا كه جاوداني نيست پس اعتماد بر اين پنج روز فاني نيست اين بنا با شماره 186 در زمره آثار تاريخي استان خراسان به ثبت رسيده است.
مسجد کبود گنبد مشهد
اين بنا در شهرستان کبود گنبد (کلات نادري) در شمال مشهد و نزديک مرز واقع شده و از بناهاي نادر شاه افشار است که به خاطر رنگ کبود کاشي هاي آن بدين نام خوانده شده و بعدها بين سال‌هاي 1148 – 1160 ه- ق شهرستان مزبور (کلات نادري) نام خود را نيز از آن گرفته است. اين ايوان به صورت چهار ايوانه ساخته شده و داراي صحن، ايوان، گنبد خانه است. صحن مسجد به شکل مستطيل و به ابعاد 27*19 متر است. در چهار جهت اصلي صحن چهار ايوان بزرگ به دهنه 8 متر و ارتفاع 11 متر با تزيينات طاق نما و کاشي قرار دارد. ايوان جنوبي به عنوان شبستان تابستاني مورد استفاده قرار مي گيرد. ازاره صحن با سنگ هاي بزرگ و يکپارچه بنا شدده – گنبد خانه مسجد نيز داراي طرح هشت ضلعي است. اين بنا متحمل صدمات زيادي شده بود که در دوره قاجاريه توسط حاکم کلات - پلنگ توش خان جلاير – به سال 1250 ه - ق تعمير و تزيين مي گردد. شرح اين تعمير بر سنگ نبشته ايوان ورودي مسجد ثبت شده است.
مصلاي مشهد
اين بنا در قسمت شرقي شهر مشهد واقع شده و تاريخ ساخت آن سال 1087 هجري قمري است. اين بنا از يك ايوان بلند، دو رواق در طرفين آن، يك گنبد آجري و تزيينات كاشي‌كاري معرق و مقرنس كاري‌هاي گچي تشكيل يافته است.

کاخها و باغها در شهرستان مشهد

كاخ خورشيد مشهد
بناي اين كاخ كه در وسط باغ بزرگي قرار دارد از آثار دوره‌ي نادر شاه افشار است و احتملاً براي سكونت خانواده‌ي سلطنتي احداث شده است. نماي اين كاخ كه به شيوه معماري هنري ساخته شده به شكل استوانه‌اي بوده و با سنگ هاي مر‌مر سياه تزيين شده است. بلندي آن در گذشته در حدود 25 متر بوده است و در حال حاضر به علت خرابي طبقه سوم ، ارتفاع كاخ بيش از 20 متر نيست. اين كاخ مجموعاً داراي 12 اتاق است كه در داخل اتاق‌ها نيز تزييناتي از نقاشي و گچ‌بري ديده مي‌شود . شيوه تزيين و آرايشي كه در اين بنا به كار رفته مشتمل بر ريزه كاري هاي دقيق و متنوع و قابل ملاحظه است. تصاويري از شاهزادگان نادري بر روي ديوار‌ها نقش شده است كه در ميان آن‌ها، نقوش زرين نيز ديده مي‌شود. در طبقه زيرين بنا راهرو تاريكي وجود دارد. در وسط اين بنا از سطح پشت بام طبقه اول برجي‌با ترك‌هاي شبيه نيم ستون معروف به خياري احداث شده است. اين قسمت از برج به صورت سنگ يكپارچه است و ظاهراً يك سوم از ارتفاع بنا را شامل مي‌شود. اين قصر در نيمه دوم قرن دوازدهم هجري قمري ساخته شده است.
كاخ و موزه ملك آباد مشهد
كاخ ملك‌آباد با زيربناي 1378 متر مربع‌ بين سال‌هاي 1354 و 1355، در باغ مصفاي ملك آباد(از اموال‌موقوفه آستان قدس) براي اقامتگاه شام به هنگام مسافرت به مشهد ساخته شده‌ است. آثاري كه در موزه اين كاخ نگه‌داري مي‌شوند، آثار و اشياي نفيس و قيمتي شامل فرش، تابلو و ظروف است. موزه ملك آباد وابسته به آستان قدس رضوي است.

موزه ها در شهرستان مشهد

موزه آستان قدس رضوي مشهد
يكي از غني‌ترين موزه‌هاي ايران در شهر مقدس مشهد، موزه استان قدس رضوي است كه در سال 1324 هـ.ش گشايش يافته است. آثاري كه در اين موزه نگه‌داري مي‌شود شامل آثار مربوط به دوران اسلامي است. موزه آستان قدس رضوي از سه موزه تشكيل شده است كه عبارتند از: موزه مركزي، موزه ملك آباد و گنجينه قرآن در ميان موزه مجموعه‌اي بي‌نظير از قرآن‌هاي نفيس و قرآن‌هاي منسوب به ايمه اطهار، كتب قديمي و نيز نمونه‌هايي از صفات قرآن هاي دوران‌هاي اوليه اسلامي وجود دارد كه اغلب به خط كوفي و روي پوست آهو نوشته شده‌اند و به همين سبب از گزند حوادث در امان مانده‌اند.
كتيبه‌هاي طلا كه در اين موزه نگه‌داري مي‌شوند، به خط ثلث و نستعليق اثر عليرضا عباسي كاتب بنام دوره صفوي و نيز آثاري از استادان بنام خط هم‌چون ميرعماد، احمد نيريزي، كلهر و ... است. از ديگر آثار ارايه شده در اين موزه، بافته‌هاي نفيس و ظريف از جمله زري‌هاي متعلق به سده‌هاي يازدهم تا سيزدهم ه.ق و قالي و قاليچه‌هايي است كه اغلب منسوب به دوران صفوي‌اند. .
موزه گنجينه قرآن و نفايس مشهد
موزه گنجينه در شلع جنوب شرقي حرم مطهر حضرت رضا (ع) قرار دارد و تاريخ احداث آن طي سالهاي 62-60 ه.ش مي‌باشد اين بناي 2 طبقه در سال 1364 به موزه تبديل شد. هر طبقه اين موزه داراي 400 متر‌مربع فضاي نمايشي است كه طبقه اول به آثار هنري و خوش نويسي و طبقه دوم آن به بخش گنجينه قرآن اختصاص دارد. موزه گنجينه قرآن وابسته به آستان قدس رضوي است
موزه آرامگاه نادر مشهد
ساختمان بناي موزه آرامگاه نادر در سال 1335 آغاز شده و در سال 1340 به پايان رسيده است. اين بنا در محوطه‌اي به مساحت 1448 متر مربع در سال 1342 افتتاح شد. بناي موزه شامل: كتابخانه‌مركزي، تالار اصلي و قسمت‌هاي اداري در آرامگاه نادر مي‌باشد و در آن نمونه‌هايي از وسايل جنگي دوران نادر و مجموعه‌اي از اشياي باستاني متعلق به هزاره‌هاي پيش از ميلاد به نمايش گذاشته شده است. موزه آرامگاه نادر وابسته به سازمان ميراث فرهنگي كشور است.
موزه توس (موزه فردوسي) مشهد
ساختمان اصلي اين موزه در سال 1347 ، همزمان با تجديد بناي آرامگاه فردوسي به صورت رستوران سنتي ساخته شده و در سال 1361 با تغييرات اندكي به موزه تبديل شد . ليكن به علت برخي كاستي ها در سال 1366 موزه به حالت تعطيل درآمد و پس از تهيهء طرحهاي پژوهشي و فني ، در سال 1367 با نام موزه توس به موزه مردم شناسي تبديل و بازگشايي شد. در سال 1369 كه از سوي يونيسكو سال هزاره‌‌‌‌‌‌‌ تدوين شاهنامه نامگذاري شده بود . بر اساس برنامه ريزي هاي زمان بندي شد و با ارائه اشياء و آثار مربوط به دوران فردوسي موزه اختصاصي فردوسي افتتاح شد . موزه توس وابسته به سازمان ميراث فرهنگي كشور است.

کاروانسراها در شهرستان مشهد

رباط شرف مشهد
رباط شرف بين مشهد و سرخس در کنار راه قديم نيشابور به مرو واقع شده است و امروز از جاده اصلي مشهد - سرخس شش کيلومتر واز سرخس از جاده کنوني پنجاه و شش کيلومتر فاصله دارد. اين کاروان‌سرا از بناهاي عصر سلجوقي است. نام اين کاروان‌سرا هميشه رباط شرف نبوده است و در برخي متون کهن از آن به نام رباط آبگينه ياد آوري کرده اند. اين بنا در سال 508 ه- ق ساخته شده است و درسال 548 ه-ق در اثر حمله مغوها آسيب فراواني ديده است.
بناي رباط شرف داراي چهار ايوان به شکل چليپا (صليب) و شبستان‌است.‌آجرچيني و کتيبه‌هايي که در اين رباط به چشم مي خورد جلوه‌اي خاص دارند. رباط شرف 4644 مترمربع زيربنا دارد. تمام اين زيربنا در اطراف دو حياط بزرگ واقع شده است. دو حياط کوچک با طرح چهار ايوان نيز در دوطرف شاه نشين حياط دوم قرار گرفته، اين حياط هاي کوچک 16 متر مربع و به ابعاد 4*4 متر است. حياط بزرگ اول مستطيل است به ابعاد 16.4*32.48 متر و حياط دوم مربعي است به ابعاد 31.75*31.4 متر که در وسط آن يک حوض هنوز باقي است. در اين بنا دو مسجد وجود دارد يکي در طرف چپ دالان ورودي به حياط و ديگري در طرف چپ دالان ورودي به حياط دوم. بناي رباط شرف به طور کلي به سمت قبله ساخته شده است وجود يک محراب در مسجد حياط اول و دو محراب در مسجد حياط دوم و محراب آجري قسمت خارج رباط به نظر مي رسد به عنوان نشانه قبله ساخته شده است اين موضوع را ثابت مي کند. اين بنا 6 برج دارد.

حمامها و آب انبارها در شهرستان مشهد

آب انبارهاي مشهد
در شهر مقدس مشهد آب انبارهاي زيادي بوده كه امروزه آثار برخي از آنها پابرجاست كه از آن ميان مي‌توان به آب انبار شاه عباسي (1052 هـ.ق.)، واقع در پايين خيابان آب انبار مقبل (قاجاريه)، ‌واقع در خيابان امام خميني، بازارچه سراب؛ آب انبار محراب خان (قرن 11 هـ.ق.) واقع در بازار نوغان و زير مسجد محراب خان؛ آب انبار معجردار (قرن 11 هـ.ق.) واقع در خيابان نواب صفوي با كتيبه‌اي به قلم عليرضا عباسي و محتوي نام باني آب انبار ،‌خواجه بيك اشاره كرد.
حمام شاه مشهد
اين بنا در بازار بزرگ و جنب مسجد امام واقع شده و از آثار دوره صفويه است كه در سال 1027 ه.ق توسط مهدي قلي‌بك، ميرآخور شاه عباس اول ساخته شده است. بناي حمام شاه، مشتمل بر ورودي و راهروي پشت سر آن، سربينه، گرمخانه و فضاهاي مرتبط به آنها مي‌باشد. سربينه آن مربع شكل است كه پوشش طاق و گنبدي آن در ميانه بر وي چهار جفت ستون قرار گرفته و در اطراف داراي سكوهاي نشيمن و رختكن و در ميانه داراي حوضچه‌اي است. ستون‌ها از سنگ ساخته شده و دو به دو ، به فاصله 5/1 متر از يك‌ديگر قرار گرفته‌اند. گرمخانه نيز فضاي مربع مستطيلي شكلي است كه پوشش طاق و گنبد آن در ميانه بر روي چهار ستون قرار گرفته است. اين بنا كه‌ به شماره 1374/3 به ثبت رسيده در دوره اخير متحمل تغييرات و تبديلاتي شده و قسمتي از آن به نمره‌هاي خصوصي اختصاص يافته است.
حمام سرسوق‌ مشهد
اين بنا در ابتداي بازار بزرگ مشهد و مقابل سراي سلطاني قرار داشته كه در جريان اقدامات عمراني اطراف حرم تخريب شده است. حمام سرسوق از آثار دوره صفويه و ساخته‌هاي زينت بيگم دختر شاه تهماسب صفوي و از حمام‌هاي قابل توجه مشهد بوده است.
حمام حضرت مشهد
اين بنا در بازار سنگ تراش‌هاي مشهد واقع شده و از آثار اوايل دوره صفويه به شمار مي‌آيد. حمام حضرت از معماري جالب توجهي برخوردار بوده و متشكل از دو حمام كوچك و بزرگ است.حمام بزرگ داراي رخت‌كن وسيع و هشت ضلعي است كه پوشش گنبدي آن بر روي 4 جفت ستون قرار گرفته است. فضاي رخت‌كن از طريق دالاني به گرمخانه راه مي‌يابد . گرمخانه نيز داراي طرحي مشابه رخت‌كن – اندكي كوچك‌تر – است و پوشش گنبدي آن در ميانه بر روي 8 ستون قرار گرفته است.
حمام شاهرودي خان (مشهد)
اين بنا در نزديكي بست پايين مجموعه حرم آستان قدس رضوي قرار داشته كه در جريان احداث فلكه در سال 1307 شمسي تخريب شد. حمام شاهرودي خان ظاهراً قابل مقايسه با حمام گنجعلي خان كرمان بوده و در دوره صفوي توسط شاهرودي‌خان سيل سپر ، از امراي آن دوره ، ساخته شده بود.
آب انبار‌هاي قريه خشت (كلات) مشهد
بقاياي اين آب انبار‌ها در قريه خشت، واقع در 10 كيلومتري مال كلات قرار گرفته و با توجه به اسناد و مدارك موجود، به دستور نادرشاه افشار ساخته شده است. امروزه بقاياي ويران تعدادي از آب انبار‌هاي روستاي خشت (بنا به روايات 365 عدد بوده كه امروزه بقايايي 41 عدد آن‌ها باقي است) كه از آجر با ملات ساروج ساخته شده، بر جاي مانده است. مخازن اين آب انبار‌ها توسط كانال‌هايي كه آب حاصل از برف و باران را هدايت مي‌كردند، پر مي‌شده است. بقاياي اين آب‌ انبار‌ها به شماره 663 به ثبت تاريخي رسيده است.

عمارات وتپه هاي باستاني در شهرستان مشهد

برج اخنجان مشهد
ميل اخنجان در 22 كيلومتري شمال مشهد و در روستايي به همين نام واقع شده است . ساختمان اين ميل به دوره تيموري و قرن نهم قمري تعلق دارد و داراي برج هشت ضلعي آجري زيبا و گنبد مخروطي ترك ترك ، معروف به خياري ،‌است . آجركاري هاي آن بسيار هنرمندانه است و در اشكال گوناگون تزيين يافته است . اين اثر به شماره 341 در زمره آثار تاريخي به ثبت رسيده است.
بازمانده شهر قديمي توس مشهد
درباره توس پيش از اسلام جزو روايات افسانه‌اي اسناد معتبري در دست نيست . به نظر مي‌رسد كه اين شهر در اواخر و فرمانروايي ساسانيان ، يكي از شهرها و مرز داريهاي درجه دوم بر سر راه گرگان و نيشابور به مرو ، نسا و باختر بوده است . به دنبال جنگ سرنوشت ساز نهاوند كه مورخين تاريخ وقوع آن را به تفاوت ، سال‌هاي 18-19-21 هجري ذكر كرده‌اند و اعراب آن را فتح الفتوح خوانده‌اند ، دروازه فلات ايران بر روي اعراب گشوده شد و راه شرق براي عبور سپاهيان عرب هموار گشت فتح خراسان در سال 29 و 30 هجري توسط عبدالله بن عامر اتفاق افتاد و توس همچون ديگر شهرهاي خراسان در رقعه وسيع قلمرو سرزمين‌هاي شرق اسلامي درآمد.
آن چه در وهله نخست و قبل از ورود به شهر قديمي توس نظر هر تازه واردي را به سوي خود جلب مي‌كند برج و باروي قديمي پيرامون شهر است كه از سالم‌ترين حصار‌هاي باقي مانده در شهرهاي باستاني و تاريخي ايران به شمار مي‌رود.
سطح شهر انباشته از بقايا و عناصر معماري تاريخي و فرهنگي است . قطعات سفال ، شيشه ، آجر و بعضاً فلز در اين سو و آن سوي شهر پراكنده‌اند . آثار به جامانده در ويرانه‌هاي توس ، چندين دوره تاريخي را در بر مي‌گيرند ، و به دوران ساسانيان ، سلجوقيان ، تيموريان و دوران قاجار تعلق دارند. چشم‌گيرترين و سرپاترين اثري كه در مركز شهر قديم توس برجاي مانده ، بنايي است آجري و گنبددار به ارتفاع تقريباً 25 متر كه به گنبد هارونيه مشهور است و در متون قديمي از آن با نام‌هاي نقاره‌خانه ، مسجد خرابه ،‌ مأمونيه ،‌ مسجد جامع و زندان هارون ياد شده است. سفالينه‌هاي مكشوفه از شهر توس قديم به چند گروه تقسيم مي‌شوند :
- سفال‌هاي بي لعاب و ساده توس مربوط به قرن ششم تا نهم هـ.ق.
- سفال‌هاي بي لعاب توس در اشكال و نقش‌هاي متنوع و مختلف متعلق به قرن سوم تا چهارم هـ.ق.
- سفال‌هاي بي لعاب ديگر توسط مربوط به قرن سوم تا هشتم هجري.
- سفال‌هاي لعابدار بسياري كه به قرن‌هاي سوم تا نهم هجري تعلق دارند. توس قديم با اين كه بارها توسط متجاوزين به ويراني و نابودي كشيده شده است ليكن تن به فناي هميشگي نداده است و هر بار پس از ويراني ، ‌در كنار ويرانه‌هاي آن ، شهري ديگر بنا گرديده است كه هر چند رونق پيشين را نداشته ؛ اما برپا و ماندگار شده است.
مجموعه آثار كلات نادري مشهد
حصار كلات كه در فاصله 180 كيلومتري شمال مشهد واقع شده است مانند دره‌اي است كه توسط دو رشته كوه مرتفع محاصره گرديده باشد ،‌و داراي طول و عرض تقريبي 35 و 10 كيلومتر مي‌باشد. آثار باستاني اين منطقه به دوره نادر شاه تعلق دارند و عبارت‌اند از :
برج‌هاي ديده‌باني اطراف شهر كلات كه در فاصله سالهاي 1155 و 1160 هجري قمري ساخته شده‌اند و برخي از آن‌ها باقي مانده‌اند ؛ كتيبه نادري واقع در خارج از قلعه نادري (دربند نفتي) به زبان تركي و به خط نستعليق در بدنه كوه ؛ دروازه ورودي ، دروازه دهچه، دروازه چوب بست ، دروازه گشتانه ، دروازه نفتي ، دربند ارغوان شاه ، عمارت خورشيد و دربند نفتي ، تخت دختر نيز مجموعه بنايي بوده ،‌ كه بر تپه‌اي نزديك به دروازه نفتي و به امر نادر شاه ساخته و اكنون آثاري پراكنده از آن بنا برجاي مانده است.

درباره ی استان بیرجند

نگاهي کوتاه به شهرستان بيرجند

بيرجند و قهستان پيش از اسلام وجود داشته و بناي آن را به سام بن نريمان نسبت داده اند. اين شهرستان مهم‌ترين منطقه‌ي استان خراسان جنوبي است كه جمعيت آن در سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1375؛ 276.813 نفر بوده‌ كه از اين شمار 142.134 نفر مرد و 134.679 نفر زن بوده اند. بيرجندي ها مردمي سخت كوش، مهمان نواز و وطن دوست بوده و به سرزمين خود علاقه‌مند هستند. مردم اين منطقه زودآشنا، شاد، زود‌رنج و در دوستي استوار و پا برجا هستند. مردم بيرجند از نژاد آريايي و ايراني هستند‌ كه از دوران باستان در اين سرزمين ساكن شده اند. شماري خانوار عرب نيز در بيرجند زندگي مي كنند. مردم بيرجند به زبان فارسي و لهجه‌ي بيرجندي سخن مي‌گويند. در گفتار آنان واژگان پارسي پيشين شنيده مي شود. زبان عربي به طور پراكنده در بين شماري از مردم ناحيه، به ويژه عرب‌ها رواج دارد. بيرجندي ها پيرو دين اسلام و مذهب شيعه جعفري هستند. پيروان اهل تسنن و شماري زرتشتي نيز در بيرجند به سر مي برند. با توجه به شواهد تاريخي‌كه در برخي نقاط پيرامون شهر بيرجند به دست آمده است، وجود زرتشتيان در بيرجند، پيشينه‌ي درازي دارد.
ويژگي موسيقي محلي بيرجند در حركات ريتميك و نمايشي است و چوب بازي يكي از هنرهاي وابسته به رقص است كه ويژگي خاص خود دارد. شهرستان بيرجند وقهستان داراي زيباترين و لطيف ترين ترانه ها، آوازها و حماسي ترين رقص ها و آهنگ هاي سازي و آوازي است كه در كم‌تر نقطه اي از خراسان نظيرش را مي توان ديد اين شهرستان به سبب وسعت زياد داراي رقص ها و موسيقي بسيار متفاوت و متنوع است. رقم هاي پنج ضربي و سه تايي متداول در اين منطقه ويژگي خودش را دارد كه در ديگر نقاط ايران مرسوم نيست قطعات موسيقي سازي ويژه رقص هاي محلي در اين منطقه عبارتند از: اصيل، ناره ناره، فورگي، چنشتي، راست، چغل، چپ، زانو، سر ضرب، بخواب، بلوچي، شيرجه، احوال، اصول، به خاك، چپ و راست.
علاوه بر رقص‌هاي فردي‌، دو نفره و دسته جمعي كه ذكر آن رفت، رقص هاي زيادي وجود دارد كه چون رقصندگان آن به چوب بازي نيز مي پردازند در اصطلاح محل در رديف چوب بازي ها به حساب مي آيند كه بسييار تخت وپيچيده است ونياز به مهارت، ممارست و تمرين، چابكي و انعطاف بدن دارد. آهنگ‌هاي قديمي بيرجند را عروس كشو و عروس كشان، محمل، روش و شبيه مارش است، نصروجو(مصروجان)، گوچه باغي ، بستره نمكي، غلام بخشي، پيش باز، لالايي، استقبال( خوش آمد گويي) تشكيل مي‌دهند.‌ فراقي نوعي دو بيتي خواني مرسوم به (فراقي ) نيز در منطقه رواج دارد كه روستاييان دايره وار دور هم مي نشينند و هر فرد با خواندن دو بيت از اشعار محلي به بيان هجران و فراق خود مي پردازند به شيوه خواندن يكسان وتكراري است هر فرد بيت آخري را به گونه اي فرد مي آيد كه نفر بعدي از لحن فرود مي فهمد كه نوبت اوست و بايستي فراقي را ادامه داد. بعضي از آهنگ‌هاي محلي بيرجندي كه در هر دوره اي مركب از بيست ضرب با موتيف هاي متناوباً سه تايي و دو تايي است.
گرچه امروزه غذاهاي امروزي در منطقه رايج شده ولي غذاهاي محلي كه ازمواد در دسترس وتوجه به شرايط آب و هوايي درست مي شوند هنوز جايگاه خاصي دارند. غذاهاي محلي بيرجند را اشكنه عدس،‌اشكنه آلو،‌‌اشكنه نخود،اشكنه آرد گندم،اشكنه گوجه فرنگي،كشك زرد و...،خورشت قوارمه گوشت داغ (قورمه)، خورشت سبزي ، كوكو كما، غروت (كشك ) بادنجان، كشك زرد، كشك سياه، قاتق ماش، آبگوشت، آش رشته، آش عدس، شله زرد، گندم شير، قاتق عدس، نان جوش ، كاچي ، بنه ، گاورسي ، سابري ، خرما برشته و... انواع شيريني هاي اين منطقه را نيز نان زنجبيلي، نان رووركرده، نان چرخي، كلمبه، كلوچه قندي، نان لوله اي، كله كنو (شاه دانه) ، نان نارگيلي، نان گردويي، نان برنجي تشكيل مي دهد. هم‌چنين انواع نان‌هاي محلي نان دو آتشه، نان نوجوش، تفتان، روغن جوش، كماچ ، جان جاني، زردي ، ترشي ، نان قلفي ، نان گاورس، نان جو، نان سمنو، نان شلغمي، نان كلمبه ، نان سر پيازي، نان كنجدي و نان سر قلفي يز تعدادي از نان هاي محلي اين منطقه هستند.
مکان هاي ديدني و تاريخي
مكان هاي ديدني و تاريخي اين شهرستان را بند عمر شاه‌بيرحند، بند دره بيرجند، آب انبار حاج ملك بيرجند، حمام چهار درخت بيرجند، امام زاده زيد بن موسي بيرجند، مسجدجامع بيرجند، سنگ نگاره و نقش كال جنگال بيرجند، سنگ نگاره لاخ مزار بيرجند، آرامگاه سلطان ابراهيم رضا بيرجند، ارگ حاجي آباد بيرجند، حسينيه بهرمان بيرجند، حسينيه حاجيه آمنه‌بيرجند، خانه پردلي بيرجند، مسجد جامع هندوان بيرجند، حسينيه آراسته بيرجند، حمام شوکتيه بيرجند، قلعه نهبندان بيرجند، باغ کوشک امير آبادبيرجند، يخچال شوکت آباد بيرجند، رباط آصف بيرجند، قلعه پايين شهر بيرجند، ارگ کلاه فرنگي بيرجند، خانه آراسته بيرجند، قلعه فورگ بيرجند، بافت تاريخي روستاي خوربيرجند، حسينيه و مدرسه نواب بيرجند، مسجد چهار درخت بيرجند، مجموعه باغ و عمارات اکبريه بيرجند، باغ و عمارت رحيم آباد بيرجند، ارگ بهارستان (قلعه خشتي) بيرجند، مصلاي بيرجند، مدرسه شوکتيه (حسينيه شوکتيه) بيرجند، آرامگاه ابن حسام خوسفي بيرجند، آرامگاه حسام الدوله بيرجند و خواجه خضر بيرجند تشكيل مي دهد.
مشخصات جغرافيايي
شهر بيرجند، مركز شهرستان بيرجند استان خراسان، به پهنه اي حدود 2 هزار هكتار در جنوب خراسان، در مسير راه بازرگاني مشهد – زاهدان – پاكستان، در 32 درجه و 53 دقيقه پهناي شمالي و 59 درجه و 13 دقيقه درازاي خاوري نسبت به نيمروز گرينويچ قرار دارد. بلندي شهر بيرجند از سطح دريا، 1480 متر و فاصله هوايي آن تا تهران، 791 كيلومتر است. اين شهرستان از شمال به شهرستان قاين، از خاور به افغانستان، از باختر به شهرستان هاي طبس و فردوس، و از جنوب به شهرستان نهبندان محدود است. آب و هواي اين شهرستان در نواحي جنوبي گرم و خشك و در ناحيه كوهستاني معتدل است. بيش ترين درجه حرارت در تابستان ها، 40 درجه سانتي گراد مي رسد. فصل سرما از آبان ماه آغاز مي شود و متوسط حرارت به 10-6 درجه سانتي گراد و حداقل مطلق به زير صفر مي رسد. راه هاي دسترسي به اين منطقه عبارت اند از:
راه آسفالته بيرجند – گناباد، به درازاي 214 كيلومتر.
راه آسفالته بيرجند- شوسف، به درازاي 165 كيلومتر.
راه شني بيرجند – اسد آباد، به درازاي 84 كيلومتر.
راه شني بيرجند – خوسف، به درازاي 42 كيلومتر.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
نام نخستين بيرجند «كهستان» يا كوهستان بوده، كه عربي آن «قهستان» است، يعني زميني كه در آن، كوه بسيار باشد. از آن جا كه اين ناحيه داراي جايگاه طبيعي و جغرافيايي ويژه‌اي بوده و كوه هاي زيادي دارد، به آن كهستان گفته اند و عرب ها آن را «قهستان» ناميده اند. در بر گزيدن نام بيرجند استدلال ها و دلايل متفاوتي ارايه مي‌شود. برخي بر اين باورند که واژه بيرجند در اصل «برگند» يا «بركند» و يا به گونه عربي «برجند» بوده است. «بر» به معني نيم، نصف و «گند» به معني شهر است. بنابراين برگند يا برجند، به معني نصف شهر است، كه به دليل كوچكي شهر، آن را برگند گفته اند. اندك اندك برگند به بيرگند و بيرجند تبديل يافته است. عده اي ديگر نيز واژه بيرجند يا بيرگند را شامل دو پاره بير، به معني چاه (در عربي) و گند يا جند، به معني مكان، محل و شهر در فارسي مي دانند، بر اين اساس معني آن شهري است كه داراي چاه و آب باشد. اين ناحيه كه محدوده بزرگي از خوسف در باختر، تا طبس مسينا در خاور را شامل مي شود، در مسير راه هاي ارتباطي مهمي بوده، كه نواحي جنوبي كشور را به هرات، نيشابور و خراسان بزرگ پيوند مي داده است. به بيان ديگر ناحيه بيرجند در محل برخورد سه ناحيه مهم خراسان بزرگ‌ در شمال، نواحي دروني فلات و نواحي جنوبي ايران در باختر و جنوب باختري، و نواحي سند و سيستان در جنوب خاور بوده است. بيرجند و قهستان پيش از اسلام وجود داشته و بناي آن را به سام بن نريمان نسبت داده اند. برخي نيز آن را بخشي از قلمرو فريدون، پادشاه پيشدادي مي دانند. وجود روستاهايي در اين ناحيه چون سلم آباد، فريدون، گيو، و … مويد اين گفتار است. ناحيه بيرجند در 29 هـ . ق به دست مسلمانان افتاد و تا 259 هـ . ق، از سوي فرستاده گان خلفا اداره مي شد. در اين سال يعقوب ليث صفاري، به منظور سركوبي عبدالله بن محمد بن صالح سگزي، كه نزد محمد بن طاهر به نيشابور رفته بود، از راه قهستان و قاينات، رهسپار نيشابور شد. وي در سر راه خود، بيرجند و ديگر نقاط قهستان را گشود و حاكماني بر آن مناطق گمارد. قهستان تا سال 299 هـ . ق، در دست خاندان صفاري سيستان بود. از اواخر سده پنجم هـ . ق، حسن صباح براي برانگيختن مردم اين ناحيه، يك نفر داعي به نام حسين قايني را به آن جا فرستاد. دعوت وي كه خود از مردم قهستان بود، با پيروزي رو به رو شد، زيرا مردم بيرجند و پيرامون آن، از حكومت سلجوقيان به تنگ آمده بودند. كار اسماعيليان در قهستان بالا گرفت و در خاور قهستان موفق به ايجاد يك حكومت محلي شدند. در ميانه سده 7 هـ . ق، هلاكوخان مغول به دفع اسماعيليه برخاست و سپاهيان وي هفتاد قلعه يا دژ اسماعيليه را در ايالت قهستان گشودند. هر چند نام بيرجند از سده 7 هـ . ق مطرح شده، ولي تا دوران صفويه، يعني سده 10 و 11 هـ . ق، هم چنان قصبه اي بيش نبوده است. از اين زمان فصل نويني در تاريخ اين شهر گشوده شده است. در اواخر دوران صفوي، بيرجند حاكم نشين ولايت قاينات شده و فرمانروايان آن، در فتنه افغان و لشكركشي هاي نادر شاه افشار، اهميت ويژه اي به دست آوردند و مايه رونق و اعتبار شهر بيرجند گرديدند. از اين پس روز به روز بر پهنه و جمعيت آن افزوده شد و بدين ترتيب عوامل سياسي، مقدمات ايجاد شهري را در يك محيط جغرافيايي نامساعد فراهم كردند.

مساجد و مدارس مذهبي درشهرستان بيرجند

مسجد چهار درخت بيرجند
مسجد جامع چهار درخت، از مكان‌هاي مذهبي مهم و مورد توچه مردم بيرجند است و در سده 6 هـ.ق. بنا شده است. مسجد چهار درخت در محل ميدان چهار درخت (قديمي ترين ميدان بيرجند) و در مجاورت مسجد عاشورا قرار دارد. اين مسجد داراي دو درب ورودي است که يک درب از محل ميدان به صحن مسجد راه دارد و ورودي دوم که در ضلع جنوب مسجد قرار گرفته مستقيما به شبستان ستون‌دار منتهي مي شود. ورودي اول داراي تزيينات آجرکاري بوده و ساخت آن مربوط به اواخر دوره قاجار يا اوايل دوره پهلوي است ولي ورودي دوم که مستقيما به شبستان مي رسد داراي طاق جناغي و تزيينات رسمي بندي است و به زمان ساخت خود مسجد بر مي‌شود. ساخت اين بنا مربوط به دوره صفويه است. شماره ثبت تاريخي اين مسجد 2404 است.
مسجد جامع هندوان بيرجند
بناي مسجد جامع هندوان در روستاي هندوان – حدود هفتاد کيلومتري شرق بيرجند واقع است و به نظر مي رسد که اصل آن در دوره تيموري ساخته شده و در دوره هاي بعد الحاقاتي بدان اضافه شده باشد. نقشه مسجد داراي سه فضاي گنبد دار، شبستان و ايوان است. مسجد رو به سمت شمال، سه گنبد خانه و در جلوي آن شبستان طاق‌دار هشت دهانه اي دارد. ساختمان بنا از آجر – در دو اندازه – ساخته شده و خطوط نامنظم بنا و تنوع ضخامت ديوارها دلالت بر دوره هاي مختلف ساختماني دارد که جدا کردن آن‌ها از همديگر به جهت فقدان کتيبه و مدارک تاريخي مرمت کلي که به تازگي انجام گرفته و شباهت سبک معماري دشوار است قديمي ترين قسمت مسجد گنبد خانه جنوب باختري است. اين گنبد خانه در پايه مربع شکل است و در هر طرف آن قوس هاي سه تکه اي قرار دارد که به صورت اسپرهاي مستطيل ترتيب يافته است. در ديوار جنوبي محراب طاق‌نما مانندي است. اختلاف سطح گنبد خانه ها شبستان و ايوان ورودي از خارج باعث عدم تناسب آن ها شده است. در گوشه شمال خاوري پلکاني جهت دسترسي به پشت بام تعبيه شده است. تاريخ اين بنا با توجه به فيلپوش ها و کاربندي زير گنبد مربوط به دوره تيموري – قرن نهم ه.ق است.
مصلاي بيرجند
مصلاي‌بيرجند‌در محل سه راهي اسدي فعلي بيرجند و در کنار کاروان‌سراي قديمي مستوفي قرار دارد. ساخت اين بنا را به فرشيد خان از رجال عصر قاجار و معماري آن را به استاد فرج نسبت مي دهند. بنا شامل ايواني بلند است که به صورت طاق کليل آذري اجرا شده است. در سمت شمال ايوان شبستان بنا قرار دارد. شبستان داراي چهار ستون چهار ضلعي و پوشش گنبدي است. مصلي بيرجند با شماره 1879 به ثبت تاريخي رسيده است.
حسينيه و مدرسه نواب بيرجند
اين حسينيه در زمان شاه عباس صفوي به فرمان امير زاده خاتون ملقب به نواب يا بيبي نواب ساخته شده است. تاريخ 1001 ه.ق موجود در کتيبه سردر ورودي سال ساخت آن را نشان مي دهد اين بنا به صورت دو ايواني ساخته شده است. سردر ورودي، هشتي، صحن، دو ايوان و اتاق ها و پنجره هاي متعدد از ويژگي هاي اين بنا است. مهم‌ترين ويژگي هاي اين بنا تزيينات زيباي گچ‌بري آن است که در جاي جاي آن ديده مي شود. اين تزيينات شامل مقرنس، رسمي بندي، کتيبه هاي گچي و گچ‌بري هاي اسليمي و گل و گياه است. اين بنا با شماره 1884 به ثبت تاريخي رسيده است.
حسينيه بهرمان بيرجند
بناي حسينيه بهرمان به‌وسيله شخصي به نام بهرمان که نام حسينيه نيز از وي است در دوره قاجاريه احداث شده است. و به‌طوري که مي گويند يکي از حسينيه هاي معروف بيرجند همين مکان بوده که مورد احترام خاص و عام قرار داشته و در آن مراسم روضه خواني و مرثيه خواني و مواردي مشابه اجرا مي شده و کساني که نذر و نياز داشته اند به اين حسينيه اهدا مي کردند. ورودي طراحي شده براي اين حسينيه يك‌سردر ورودي است که در حال حاضر درب قديمي آن نيز که داراي کولون و کوبه است. سقف اين سردر به صورت کليلي آذري دو گلويي ساخته شده است که اطراف آن به وسيله نقوش آجري زيگزاگ و مضاعف تزيين شده است.بعد از درگاه هشتي قرار دارد که کف آن نيم متر يا بيش تر پايين تر از کف معبر عمومي است. هشتي اين حسينيه تشکيل شده از پنج طاق نماي سکودار که در اطراف اضلاع ساخته شده و بر فراز اين مکان سقف گنبدي زيبايي قرار گرفته است که اين گنبد به وسيله رسمي بندي از مرکز به اطراف آذين بندي شده است. سقف طاق نماهاي سکودار نيز به صورت قوس سه بخشي تند طراحي شده در گوشه اي از هشتي رشته پلکاني تعبيه شده که فضاي ارتباطي به پشت بام حسينيه است. از هشتي فقط يک راه ارتباطي به صحن وجود دارد که آن هم از طريق اتصال به يک دالان پيچدار صورت مي گيرد که سقف اين دالان بصورت هلالي است. صحن حسينيه که فضايي محدود و کوچک ساخته شده عبارت است از چند طاق‌نماي سکودار که سقف آن ها به صورا کليل آذري دو گلويي ساخته کار شده و طاق نماهايي که به صورت کشيده و کم عرض با سقفي به صورت قوس شاخ بزي تزيين شده است که بخش فوقاني طاق‌نماهاي مذکور به وسيله مقرنس کاري آذين شده است.طاق‌نماهاي سکودار نيز به صورت قرينه در مجاورت هم قرار گرفته‌اند. هم‌چنين حسينيه داراي اطاق هاي متعددي است که هر کدام ويپگي هاي خاص خود را به جهت استفاده اي که از آن مي شده دارند. اطاقي که در صحن باختري صحن قرار گرفته بسيار ساده با چند طاقچه و مساحت کم با سقف لوله اي يک گلويي ساخته شده است. آشپزخانه حسينيه نيز در کنج غذبي آن قرار دارد که اجاق و سکوهاي مختلفي در آن تعبيه شده است. به لحاظ اين‌که از اين مکان ها در ايام سوگواري خصوصا محرم براي نراسم تعزيه خواني پرده خواني و سينه زني استفاده مي شد قسمتي از فرهنگ سرزمين ما را در خود نهفته دارد که بايد اين موارد بررسي شود و چنانچه در تواريخ آمده است در ايام سوگواري سالار شهيدان امام حسين (ع) اين اماکن را سياهپوش کرده و آن را با طوق و نخل و علامت و کتل آذين مي کردند اگر چه شيوه به کار رفته در معماري اين حسينيه تلفيق هنر معماري بيگانه و اسلامي است ولي از عناصر معماري در آن استفاده شده به عنوان نمونه پيش ايوان و ستون هاي حمال و باربري آن از بخش هايي است که معماري بيگانه به اين سرزمين وارد نموده است.

باغها، کاخها و موزه ها درشهرستان بيرجند

باغ کوشک امير آبادبيرجند
زمان احداث بنا به درستي مشخص نبوده و اطلاعات باقي‌مانده راجع به اين بنا از نظر تاريخچه محدود است ولي احداث بنا به اوايل دوره قاجاريه برمي‌گردد که مربوط به خاندان شيبايي به نام معصوم خان بوده است و صرفا به عنوان سکونت گاه ايت ضخص و خانواده او استفاده مي شده که شخص مزبور يکي از فئودال هاي منطقه محسوب مي شده است.
مشخصات بنا و باغ و کوشک امير آباد که هم به صورت سکونت‌گاه و هم جهت گردش‌گاه مورد استفاده ساکنين قرار مي گرفته به طور کلي در دو بخش بيروني و اندروني احداث شده است. فضاي ورودي به باغ دربي عريض صورت مي گيرد که اين درب يک محوطه وسيع که احتمالا محل درشکه ها شايد به عنوان محل انتظار جهت اطاقک هايي نيز اطراف آن به وجود آمده است که محل اقامت نگهبانان و خدمه باغ بوده است که علاوه بر آن اطاقي نيز در اين قسمت به مطبخ بيروني اختصاص داده شده است.طبقه اول بنا علاوه بر پيش ايوان داراي اتاق شاه نشين است که فضاي‌داخلي آن با توجه به معماري به کار رفته در آن خيلي متنوع نبود و تزيينات خاصي نيز در آن ايجاد نشده است و منحصرا داراي طاقچه هاي ساده است که دو ورودي به طور قرينه در دو طرف آن به وجود آمده است. به طور کلي بخش اندروني با توجه به فضاي خاص آن محل سکونت مشخصي براي افراد خانواده حاکم بوده است و اما بخش بيروني که‌از ديگر قسمت هاي باغ‌سازي ايراني است در اين باغ در جبهه شمالي اندروني قرار گرفته است و اين بخش به‌وسيله باغچه‌اي وسيع با درختان ميوه از انواع مختلف از قسمت اندروني با عمق نسبتا کمي جدا شده است. به عبارت ديگر اندروني باغ يک متر بالاتر از بيروني واقع شده است. فضاهايي که در بناهاي بخش بيروني ايجاد شده يک رشته بناي طولي است که داراي قسمت هاي مختلفي است که از آن جمله مي توان به دالان‌هاي ارتباطي به اطاق هاي متعدد،اطاق هاي منفرد با معماري و ويژگي خاص انباري، مطبخ و غيره اشاره نمود.
اين طور به نظر مي رسد که محوطه بيروني و فضاهاي احداث شده در آن کاربرد مختلف و متفاوتي به لحاظ وضعيت ساکنان داشته است. به طوري که اين قسمت صرفا جهت پذيرايي از مهمانان و ملاقات کنندگان با حاکم مورد استفاده قرار مي گرفته است. بيروني اين باغ محوطه کاملا وسيعي را به خود اختصاص داده است که در اطراف آن درختاني تزييني درختان ميوه و جوي هاي کوچک و بزرگ به وجود آمده است. که اين درختان خيابان هاي کم عرض را براي بيروني شکل داده است از جمله درختان ميوه اي که در اين محوطه غرس شده است مي توان به سيب، زرد آلو، انار، و پسته اشاره کرد و درختان تزييني آن شامل کاج، سرو، صنوبر و چنار است. باغ مزبور و درختان داخل آن به وسيله يک رشته قنات که از طرف اندروني به طرف بيروني هدايت مي شود آبياري مي گردند. در حال حاضر اين باغ و محوطه آن به چند خانواره بيرجندي از طرف اوقاف به اجاره واگذار شده‌است که از بناهاي ايجاد شده در داخل آن به عنوان سکونت استفاده مي شود و محوطه آن که به صورت باغ است جهت کشاورزي و باغباني واگذار شده است. اين باغ نيز به دليل فضا سازي در دو قسمت به عنوان اندروني و بيروني ويژگي هاي بارزي را به دليل موقعيت خود دارا است.
مجموعه باغ و عمارات اکبريه بيرجند
اين مجموعه شامل‌باغ،‌‌عمارت،‌سردرب‌ورودي، اصطبل، حمام، خم‌خانه، بخش اداري، تالار تشريفات، استخر و غيره است و در انتهاي خيابان معلم قرار گرفته است. به طور کلي اين مجموعه از شرق به غرب ساخته شده است.
قديمي ترين بخش که در شرق مجموعه قرار گرفته است بناي شوکت الملک است که در زمان شوکت الملک در دو طبقه ساخته شده است. اين قسمت اکنون به کتاب‌خانه معاونت معرفي و آموزش ميراث فرهنگي بيرجند اختصاص داده شده است. بخش مرکزي که از لحاظ معماري جالب ترين بخش مجموعه است در دو طبقه ساخته شده است‌که اکنون به عنوان موزه باستان شناسي و مردم شناسي استفاده مي شود. اين بخش داراي ميان‌خانه تالار آيينه، ايوان ستون‌دار و اطاق هاي متعدد است اين قسمت از لحاظ تزيينات نيز جذاب‌ترين بخش است به طوري که داراي تزيينات مقرنس، گچ بري، و آيينه‌کاري در داخل و آجرکاري نماي خارجي بنا است. آخرين بخش که به عنوان بخش اداري ساخته شده است در غرب مجموعه قرار دارد و شامل يک راهرو طويل با اتاق هايي در دو طرف است. اين بنا با شماره 2326 به ثبت تاريخي رسيده است.
باغ و عمارت رحيم آباد بيرجند
باغ و عمارت رحيم آباد دارالحکومه اسماعيل خان شوکت الملک‌ در حدود سال 1315 ه.ق بوده است. مجموعه رحيم آباد داراي باغ، اصطبل، انبار، بناي ورودي، استخر و عمارت اصلي است و در انهاي خيابان مدرس در شهر بيرجند قرار گرفته است. ويژگي مهم اين بنا تزيينات زيباي آن است که شامل آيينه‌کاري‌ها و گچ‌بري‌هاي بسيار زيبايي با نقش حيوانات، گل و گياه و نقوش اسليمي است. اين بنا با شماره 2707 به ثبت تاريخي رسيده است.
خانه پردلي بيرجند
خانه پردلي به عنوان يکي از منازل زيبا و قديمي بيرجند يادگاري است از معماري دوران قاجاريه که فضاي کالبدي و ساختار آن مشخص کننده نوعي فرهنگ معماري بيگاني است و عنصري از معماري که در آن به کار رفته يعني پيش ايوان سرتاسري و ستون هاي روي آن برگرفته از معماري آذري است که مبدا آن کشور روسيه بوده است و اصول معماري به‌کار رفته در اين بنا نشانگر تلفيق معماري ايراني و معماري بيگانه است. منازب قديمي با مشخصات منزل پردلي بيانگر آداب و رسوم اجتماعي افراد و نشانگر ذوق و سليقه معماران قاجاريه است‌که با استفاده از معماري اسلامي ساختار جديدي را به وجود آورده اند که بارزترين نمونه آن پيش ايوان و ستون ها باربر است که فقط جنبه زيبايي داشته و علاوه بر اين عنصر معماري به کار رفته در بنا و تزيينات آن نيز قابل وصف است چرا که نمونه آن در شهرستان بيرجند کم‌تر ديده شده است.
موزه مردم شناسي بيرجند
اين موزه که در طبقه همکف باغ اکبريه در ارديبهشت ماه 1377 ميکوشد تا مشاغل و حرف منطقه جنوب خراسان را به نمايش بگذاردو گوياي شيوه معيشت و مشاغل مردم اين منطقه باشد، شيوه هايي كه در گذشته نه چندان دور پا بر جا بوده اند اما اكنون بسياري از آنها از بين رفته و برخي ديگر در حال نابودي است. از قسمت هاي اصلي اين موزه مي توان به مراسم عروسي ، كشاورزي ، سفالگري، عطاري، كفاشي، حكيم باشي، قالي بافي، نخ ريسي ، پارچه بافي و آهنگري اشاره كرد كه با استفاده از پيكره هاي ساخته شده به نمايش درآمده اند
موزه باستانشناسي بيرجند
موزه باستانشناسي بيرجند در طبقه فوقاني ساختمان مرکزي باغ اکبريه در سال 1371 افتتاح شده است. ساختمان اكبريه بنايي است كه در دوره قاجاريه و در زمان حكمراني ((شوكت الملك)) در دو طبقه احداث شده است وبا توجه به تزيينات به كار رفته در ان شامل تالار آيينه ، گنبد كلاه فرنگي و ديگر تزيينات از قبيل مقرنس لانه زنبوري و رسمي بندي صرفاً براي پذيرايي از نمايندگان داخلي و خارجي مورد استفاده قرار مي گرفت. اين موزه با توجه به غناي فرهنگي منطقه و جذب گردشگران ، احداث شده است. اين موزه در سال 1375 با زير بنايي به وسعت 600 متر به سازي و غني تر شده است. بخش هاي سفال ، فلز ، روشنايي، قرآن و كتاب ، سكه و اشياي متعلق به((اميراسدالله علم)) تشكيل دهنده اين موزه هستند. سير تاريخي موزه باستان شناسي يك دوره تاريخي از هزاره سوم قبل از ميلاد تا دوره قاجاريه را در بر مي گيرد.

عمارات و محوطه هاي باستاني درشهرستان بيرجند

خانه آراسته بيرجند
اين بناي زيبا در داخل بافت تاريخي بيرجند و در محور فرهنگي چهاردرخت قرار دارد. اين خانه تمامي ويژگي هاي خانه هاي سنتي را از لحاظ هماهنگي و همگوني با اوضاع جغرافيايي اقليمي اجتماعي اقتصادي و اعتقادي ساکنان خود دارد. دارا بودن عناصري مانند سردر ورودي، هشتي، دالان يا دهليز، حياط مرکزي، ايوان، اطاق هاي متعدد در چهار طرف، پوشش هاي گنبدي، ديوارهاي قطور و استفاده از خشت و گل در ساخت بنا از جمله اين ويژگي ها است. اين خانه متعلق به آقاي فرهنگ بوده و زمان ساخت آن به دوره قاجار بر مي گردد و با شماره1891 به ثبت تاريخي رسيده است.
رباط آصف بيرجند
اين بنا توسط آصف الدوله که در سال 1251 ه.ق والي خراسان بوده است بنيان گذارده شده است. اين رباط با پلان چهار ضلعي ساخته شده و داراي حياط مرکزي وسيعي است که در اطراف آن حجره ها و فضاهاي ديگر بنا شده است. اين بنا جزو بناهاي دو ايواني محسوب مي شود. حياط مرکزي رباط ياد آور اتراق کاروان هاي مختلف در اين قسمت است. اين بخش بسيار ساده و عاري از هر گونه عنصر معماري است. اصطبل سر پوشيده اين بنا در قسمتي دور از اتاق هاي استراحت مسافرين احداث شده است و فضاي داخلي آن تقريبا دو يا سه برابر فضاي داخلي اتاق ها است. در ضمن بناي رباط آصف جزو خانه هاي رباط بياباني درشت محسوب مي شود.
ارگ حاجي آباد بيرجند
ساختمان‌هاي ارگ‌حاجي‌آباد به‌وسيله امير شوکت‌الدوله علم بنا شده است و به علت اين‌که حاکم مزبور دو همسرداشته است يکي از همسران وي که اصليت آن هريوندي بوده است در اين ارگ اقامت مي گزيند و همين زن مادر اسدالله اعلم مي شود. قناتي نيز به نام حاجي آباد در کنار ارگ احداث مي شود و بعد از آن دهي نيز به نام حاجي آباد زيربجد به وسيله خدمه و افراد روستايي ايجاد مي شود.
به طوري که گفته اند شوکت الملک ماهي دو بار به اين ارگ مي آمده است و بعد از فوت شوکت الملک اين ارگ به دخترش که زن خزيمه علم بوده به ارث مي رسد. مطلعين مي گويند ساختمان ارگ در طبقه اول تماما با پارچه هاي رنگين پوشيده بود. هم‌چنين استخر آبي که روبه‌روي ارگ است در مقابل درب ارگ قرار داشته و ساختمان ارگ نيز در زمان خود محل حکم‌راني فرمان‌رواي قهستان يعني شوکت الملک علم بوده است محوطه ديوار ارک داراي 4 برج بوده است که جهت نگهباني از آن استفااده مي شده است. هم‌چنين اين ارگ داراي 4 باغ بوده که به نام هاي باغ بزرگ – باغ نهالي – باغ زيرين و باغ طاقي خوانده مي شدند و محوطه ارگ را در ميان گرفته بودند. به تدريج به علت اين‌که قنات شوکت آباد قنات حاجي آباد را خشک کرد باغ هاي اين محل رو به نابودي و تخريب گذارد و محل روستا خالي از سکنه شد.
تاريخ بنا نيز به اواسط دوره قاجاري9 مي رسد که مشخصات بنا ارگ حتجي آباد از 2 بناي مستقل تشکيل شده به عنوان اقامتگاه تابستاني از آن استفاده مي شده است. ساختمان جلويي که از بناي ديگر بزرگ‌تر است و فرم آن از بخش به وجود آمده طبقه هم‌کف و طبقه اول بنا مشتمل بر چند دالان سرسرا و اتاق هاي تشريفاتي يا 2پذيرايي و اتاق هاي نشيمن است. به طور کلي اتاق ها شامل چند طاقچه به صورت قرينه و غير متقارن مي باشند. و تزيينات اين طبقه فقط در دو اتاق تشريفقاتي به صورت زيبايي ديده مي شود که تزيينات آن شامل مقرنس و گچبري هاي حاشيه فوقاني ديوار اتاق هاي مذکور مي باشد. تمامي طاق هاي موجود در اين طبقه بصورت کشيده و با قوس نيم دايره بوجود آمده است. نحوه قرار گيري اتاق هاي کوچگ و اتاق هاي بزرگ در طبقه اول بصورت قرينه است به‌طوري که اتاق نشيمن جبهه شمالي بنا در مجاورت جبهه جنوبي ساخته شده و به همين ترتيب... ضمنا ورودي طبقه اول از طريق يک دالان صورت مي گيرد لازم به ذکر است که دالان هاي عنصر دسترسي فضاها نسبت به يکديگر است سقف اين طبقه بصورت ضربي و با طاق خنچه پوش تحت پوشش داده شده است بدنه بنا تخريب شده و از بين رفته .است. راه پله از کناره خاوري بنا بوده که در حال حاضر فقط آوار آن باقيست بخش همکف بنا مشتمل بر دالان هاي ورودي است که مشتمل بر دالان هاي ورودي است مه ارتباط دهنده فضاهاي داخلي بخش همکف بنا نمي باشند همچنين اين بخش داراي شومينه هاي بسيار ساده اس در بدنه ديوار است. اين طبقه فاقد تزيينات است. اتاق ها نيز به شکل تو در تو با فرم چهار گوش که طاقچه هايي متعددي در آن تعبيه شده که سقف طاقچه ها نيم دايره است طاق‌نماها نيز دارا ي فرم طاقچه ها مي باشند بدنه خارجي بخش هم کف با استفاده از طاق‌نماها متعدد با قوس تيز شکل جالب توجهي به بنا داده است.
ورودي دالان همکف به‌طور قرينه در دو طرف بصورت طاقدار با قوس خنچه پوش يک گلويي تزيين شده است سقف بخش همکف در بهضي مناطق گنبدي و در مواردي نيز به صوزت خنچه پوش است. بخش همکف بنا احتمالا محل اقامت نگهبانان بنا ارگ و خدمه آن بوده است که جهت استراحت به اين بنا مي آمدند بناي دوم که در فاصله 30 متري در جبهه شکال باختري بناي ارگ واقع است مخصوص اقامت اصطبل بانان و نگهداري چهارپايان بوده است. بخش همکف بناي دوم مشتمل بر چند اتاق است که با استقاده از راهرو و دالان به تمامي قسمت هاي اين بخش رفت و آمد مي کردند. طبقه اول شامل چند اتاق است که در آن هيچ تزييني به چشم نمي خورد. از طريق يک پلکان از جبهه شمالي بنا از پايين به طبقه اول فضاي ارتباطي چه امروزه از سقف طبقه اول چيزي باقي نمانده است ولي شواهد مشخص کننده پوشش تخت در اين طبقه مي باشد .
مصالح به کار رفته در اين دو بنا خشت خام، آجر، گچ و کاه گل و چوب مي باشد. که خشت خام روي تير چوبي و پروازها حالت سقف به بنا داده است. نوع بهره برداري خصوصيات بارز بنا ار اين بنا بدليل تخريب فضاهاي اصلي استفاده اي نمي شود و اگر قسمتهاي مخروبه آن مرمت شود مي توان از اطراف بنا جهت يک مکان تفريحي استفاده کردو حتي از خود بنا نيز مي توان به به عنوان چايخانه سنتي و يا يک مکان فرهنگي استقاده کرد.
عوامل تزيين شده و نوع آن ها 1. تزيينات گچبري بدنه فوقاني ديوار در اطاق هاي شمالي جنوبي طبقه اول ارگ 2. نوع طاق ها که با قوس هاي خنچه پوش تخت آذين شده است. 3. نوع طاقچه ها با سقف نيم دايره 4. چشمه طاق هاي طبقه اول ارگ که در تمام جاهاي بنا به چشم مي خورد. طاق‌نماهاي متعدد بنا که با قوس تيز ساخته شده است توضيح ضروري و اختصاصي بنا ياد آور اين نکته ضروري است که اين ارگ باعث آباداني اطراف آن نيز شده است. به طوري که بعد از حفر يک قنات و تامين آب منقه روستايي به نام حاجي آباد در کنار آن احداث شد و اکثر اهالي آن نيز به خدمت ارگ درآمدند مي توان گفت بناي ارگ به لحاظ مسطح بودن سقف بام با استفاده از نيرهاي چوبي کنار هم هيچ شباهتي به معماري منطقه گرم و خشک نداشته و همان مساله در مورد ارگ هاي حکومتي مطرح مي شود که حاکمان سعي داشتند که ارگ و ساختمان حکومتي آن‌ها مشابعتي با منازل عام نداشته باشد.
بخاطر همين امر است که ما در اين بنا سقف گنبدي و شاخص هاي معماري کويري را مشاهده نمي کنيم. و به همين علت اين ارگ را مي توان ساختمان مهم در کنارديگر بناهاي حکومتي دانست اگر چه داراي ارزش هاي معماري فراواني است ولي نسبت به ارگ هاي موجود ديگر در شهرستان بيرجند داراي ارزشمندي کم‌تري است.
سنگ نگاره و نقش كال جنگال بيرجند
مجموعه نگاره‌هاي کال‌جنگال در طول دوره‌اي به همين نام و در فاصله حدود 35 کيلومتري جنوب باختر بيرجند در رشته کوه باقران پراکنده اند. اين نگاره ها شامل تصاوير و کتيبه هاي مربوط به دوره اشکاني است. تصوير اول شامل تصوير جنگ يک مرد پارتي با يک شير است که کمي کوچک‌تر از اندازه طبيعي ترسيم شده است. در بالاي اين تصوير کتيبه اي پهلوي در دو سطر ديده مي شود که تصوير دوم تصوير سر يک مرد پارتي به حالت نيم رخ است. در زير اين تصوير نيز کتيبه اي پهلوي در يک سطر نگاشته شده است. مهم‌ترين بخش کتيبه ها شامل هفت سطر کتيبه پهلوي است که بر روي دو تخته سنگ که در کنار هم قرار دارند نگاشته شده اند. متاسفانه به دليل پوسته شدن لايه سنگ اين کتيبه ها به شدت در معرض تخريب قرار دارند. تنها نوشته‌اي كه در نقش مرد و شير ‌سالم مانده؛ چنين است: بري ارتخشتر نخوري خشترب (يعني: پورا در شير نخور شهربان) اين نوشته از دوران ساسانيان بوده و اهميت بسياري دارد. اين كتيبه به شماره 2532 به ثبت تاريخي رسيده است.
سنگ نگاره لاخ مزار بيرجند
سنگ‌نگاره لاخ‌مزار بيرجند در جنوب خاوري شهر بيرجند در كنار آبادي كوچ قرار دارد. بررسي‌ها نشان داده‌كه از دوران پيش از تاريخ تاكنون رهگذراني كه از دره كوچ و از كنار سنگ گذشته و مسير خراسان به كرمان را طي كرده‌اند؛ يادگارهايي بر سنگ نگاشته‌اند كه بيانگر انديشه و باورهاي‌شان بوده و به شمار مي‌رود. نبشته‌ها؛ شامل خط‌هاي تصويري، پهلوي اشكاني، پهلوي ساساني، فارسي و عربي هستند. علامت‌ها ، نشانه‌ها و سمبل‌هايي از مظاهر طبيعت را شامل مي‌شود
ارگ کلاه فرنگي بيرجند
ارگ کلاه‌فرنگي در حاشيه خيابان شهيدمطهري واقع شده و اکنون ساختمان بخشداري مرکزي بيرجند است. اين بنا که در شش طبقه و به سبک زيگورات ساخته شده است از بناهاي شاخص بيرجند است. از شش طبقه بنا تنها دو طبقه آن داراي کاربري است و بقيه طبقات تنها به منظور فرم بخشي ساخته شده اند. در مرکز بنا حوض خانه با ويژگي هاي معماري جالب توجهي وجود دارد. ورودي اصلي بنا در ضلع جنوبي آن قرار دارد که قبل از آن پيش طاقي ساخته شده که از آجر واقع شده است. فضاي حوض خانه از لحاظ تزيينات مهم‌ترين بخش بنا است. تزيينات انبوه مقرنس از جمله اين تزيينات است که در سقف ديده مي شود. اين بنا محل حکمراني حسام الدوله بوده است وزمان ساخت آن‌ به دوره زنديه بر مي گردد
ارگ بهارستان (قلعه خشتي) بيرجند
ارگ بهارستان مجموعه بناهايي است‌که‌ در‌کوچه‌کوشه اي بيرجند واقع است. مهم‌ترين بخش بنا کوشک آن است که در سه طبقه و به صورت هشت ضلعي ساخته شده است. نماي خارجي اين بخش داراي تزيينات آجرکاري با زره هاي هندسي شبيه بناهاي دوره زنديه شيراز است. بخش دوم قلعه دفاعي بنا است که داراي يک برج و حصار است اين بخش که از خشت و گل ساخته شده است آسيب هاي زيادي بر اثر عوامل جوي بر آن وارد شده است. سومين بخش حياط اندروني و اطاق هاي دور تا دور آن است پس از تاسيس مدرسه شوکتيه که مخصوص پسران بوده است اين بخش از ارگ به مدرسه دختران اختصاص مي يابد و نام مدرسه نسوان را به خود مي گيرد. زمان ساخت مجموعه مربوط به دوره زنديه است.
يخچال شوکت آباد بيرجند
ساخت اين بنا به اواسط دوره قاجاريه بر مي گردد و در معماري آن از سه قسمت استفاده شده است. 1- ديوار يخچال 2- حوض يا استخر 3- محفظه يخدان.
ديوار يخدان از روي هم گذاشتن چينه هاي گل که در داخل آن شن ريزه جهت استحکام به کار رفته ساخته شده است. اين ديوار طول زيادي نداشته است. حوض يا استخر که محل يخ بستن آب بوده عمقي حدود يک متر داشته است که با آجرهاي مخصوص و ساروج ساخته شده است و حتا کف آن نيز توسط آهک و ساروج ساخته شده و نفوذ پذيري خود را از دست داده است. استخر داراي پلان مربعي است. محفظه يخدان: از چند قسمت تشکيل يافته است و داراي فرم مدور است. 1- مخزن 2- ورودي 3- ديواره 4-گنبد ديواره. محفظه يخبندان از مصالحي چون خشت و گچ ساخته شده است و تقريبا سالم مانده است.

حمام ها و آب انبارها درشهرستان بيرجند

آب انبار حاج ملك بيرجند
اين بنا در خيابان مطهري و كوچه آيتي بيرجند واقع شده و از آثار اواسط دوره قاجاريه به شمار مي‌آيد. آب انبار حاج ملك داراي راه پله‌اي با 84 پله و محدوده وسيعي با دو مخزن بزرگ ذخيره آب است.
حمام چهار درخت بيرجند
اين بنا در بافت قديمي محله چهار سوي بيرجند واقع شده و از آثار دوره قاجاريه به شمار مي‌آيد. بناي حمام پايين‌تر از سطح معبر قرار گرفته و مشتمل بر رخت كن، گرمخانه، خزينه‌هاي آب سرد و گرم، تون و فضاهاي مربوط ديگر است. اين حمام ، امروزه متروك شده و تنها از فضاي رخت كن آن براي ورزش باستاني استفاده مي‌شود.
اين بنا در بافت قديمي محله چهار سوي بيرجند واقع شده و از آثار دوره قاجاريه به شمار مي‌آيد. بناي حمام پايين‌تر از سطح معبر قرار گرفته و مشتمل بر رخت كن، گرمخانه، خزينه‌هاي آب سرد و گرم، تون و فضاهاي مربوط ديگر است. اين حمام ، امروزه متروك شده و تنها از فضاي رخت كن آن براي ورزش
حمام شوکتيه بيرجند
از لحاظ تاريخي حمام شوکتيه به حمام قلعه مشهور بوده است و وجه تسميه آن نيز به دليل واقع بودن اين حمام در داخل حصار قلعه (محل) امارت امير سليمان خان حاکم وقت بيرجند بوده است که حمام مزبور مورد استفاده خانواده امير قرار مي گرفته و در يک روز مختص خدمه و نگهبانان قلعه بوده است و در هفته يک روز درب قلعه جهت استفاده عموم باز مي شد. حمام شوکتيه اولين حمامي بود که به روش جديد و با استفاده از لوله کشي مورد استفاده قرار مي گرفت. در جلوي حمام محوطه اي نيز به نام درشکه خانه وجود داشت که بزرگان و خانواده امير از آن براي استحمام وارد حمام مي شدند. تاريخ ساخت اين حمام 1326 ه. ق است. عوامل متعددي در شکل گيري فضاها و بخش هاي حمام نقش اساسي داشته اند که مهم‌ترين آن ها را مي توان تنظيم دما رطوبت و مسير دسترسي دانست.
فضاي اصلي حمام شوکتيه از چند قسمت مجزا تشکيل شده است که عبارتند از: 1- بينه 2- ميان در 3- سرويس بهداشتي 4- گرمخانه حمام ها از جمله بناهايي بوده اند که در طراحي آن ها سعي شده است که از سطح معبر پايين تر ساخته شوند. حمام شوکتيه به تبعيت از اين امر در پايين از سطح معبر عمومي واقع شده که بعد از ورود بايد از چند پله به پايين رفت و بعد از گردش مختصر چند پله ديگر در آن وجود دارد که شخص را به سر بينه مي رساند و علت آن هم تنظيم رطوبت و گرماي بينه بوده است و بدين ترتيب قرار گيري فضاي ورودي از نظم خاصي برخوردار بوده است.

درباره ی استان شهرکرد

نگاهي کوتاه به شهرستان شهرکرد

دشت وسيعي كه شهركرد در آن قرار گرفته، از روزگاران بسيار كهن قابل سكونت بوده و با توجه به تپه هاي متعدد اطراف شهر و پيدا شدن سكه هاي مربوط به دوران اشكاني و ساساني از سابقه ديرينه اي بر خوردار است. شهركرد در جلگه اي مسطح و در ميان رشته كوه هايي كه از شمال باختري ايران به سوي جنوب خاوري كشيده شده و در هر محلي به نامي ناميده مي شود؛ واقع شده است. درمناطق اطراف شهرستان شهرکرد صنايع دستي رواج زيادي دارد که از آن جمله مي توان به گليم بافي، جاجيم بافي، خورجين بافي، حريربافي، کرباس بافي و بافت انواع قالي اشاره کرد. هم چنين گيوه دوزي، نمد مالي، کلاه مالي، تخت کشي، منبت کاري، خاتم کاري، قفل سازي، صنايع فلزي ودستي مانند اسلحه سازي از ديگر صنايع دستي اين شهرستان است. روستاها و شهرهاي اطراف شهرکرد سهم قابل ملاحظه اي درتوليدات صنايع دستي منطقه ايفا مي نمايند. صنعت در روستاي چالشتر شهرت جهاني دارد و استادان زيادي در رشته‌هاي مختلف مشغول به كار بوده و هستند قالي ‌بافي، گليم بافي، جاجيم بافي، حرير بافي، صنايع فلزي و دستي مانند اسلحه سازي و خاتم كاري، منبت كاري، مشبک بري وجود داشته ولي امروزه فقط كار قالي بافي و يک سري ابزار و ادوات مربوط به قالي و قفل سازي انجام مي شود. مشهورترين قفل هاي چالشتر از نظر دوام و استقامت شهرت جهاني دارد. نمونه اي از اين قفل ها که به قفل حاج عبدالله مشهور است، به خانه کعبه است.
صنعت قالي بافي در روستاي چالشتر مربوط به قرن نهم هجري است كه اين قدمت طولاني سبب به وجود آمدن‌بيش از 60 نوع نقشه توسط هنرمندان و اساتيد متعدد و ايجاد طرح ها و نقشه‌هاي مختلف از جمله نقشه‌هاي خشتي، لچک، ترنج، گل مينا، سرو و كاج، بي بي باف، گل افشان و قالبي در طرح هاي مختلف سماوري، قاب كوزه و غيره شده است. اين بافته ها كه در اندازه‌هاي 3×2 ، 4×3 ، 6×4 و 2 × 5/1 بافته مي ‌شود شهرت جهاني دارد و در بيش تر كشورهاي اروپايي به معرض نمايش گذاشته مي ‌شوند. كليه رنگ‌آميزي اصالت خاصي داشته و ثبات رنگ توسط اساتيد هنر رنگ آميزي انجام مي ‌شود كه در نوع خود منحصر به فرد و كم نظير است. در شهر فرخ شهرنيز يک نوع قالي‌ مرغوب و نقش مخصوص بافته مي ‌شود كه به « بي بي باف » معروف است زيرا در قديم زن هاي خوانين را بي بي مي ‌گفتند و طبق نقش و رنگ و آب مخصوص و دقت كافي بافته مي شود، مشهور به بي بي بافي شد كه از آن زمان تاكنون به همان نام است. درشهر بن قالي بافي بسياراهميت دارد و بيش تر زنان اين ناحيه به اين هنر مشغولند. قالي ‌هاي شهر سامان بيش تراز طرح و نقشه و اسلوب بافت قالي‌هاي نجف آباد پيروي مي ‌كنند. دراين شهر قالي بافي به عنوان يكي از مهم ‌ترين راه‌هاي كسب درآمد جنبي مطرح است.
در روستاي اشکفت، قالي‌هايي كه بافته مي ‌شود داراي دو نوع طرح «خشتي» و «سرو و كاج» است كه نقشه‌هاي آن از روي نقشه‌هاي قالي چالشتر اقتباس گرديده است و معروف به قاليچه «چهار چله» است. از موادي كه براي رنگ كردن خامه قالي استفاده مي ‌شود مي ‌توان به روناس براي رنگ قرمز، پوست گردو براي رنگ قهوه‌اي، زاج براي رنگ سفيد، ادرار گاو براي رنگ زرد و پوست انار، برگ مو و نيل براي ساير رنگ ها استفاده مي ‌كنند اشاره نمود. در روستاي حيدري قالي بافي از جمله رايج ترين صنايع دستي است، که مي ‌توان گفت همگي زنان اين روستا در خانه به بافتن قالي و قاليچه مشغولند. نقشه‌هاي گل مينا، خشت، ترنج و قالب سماوري از طرفداران بيش ‌تري برخوردارند. در روستاي هفشجان قالي بافي، گيوه دوزي، نمد مالي، كلاه مالي و تخت كشي رواج دارد. قالي بافي اين روستا به لحاظ نقش و بافت و مواد رنگ ثابت توانسته در بازارهاي داخلي و خارجي محبوبيت كسب كند. نوع خاصي قالي از جنس ابريشم در روستاي گرم دره تهيه مي شود که نخ و حتي تار و پود مورد استفاده در آن همه ابريشمي و بسيار ظريف مي باشند. قالي ‌هاي ناييني با نقشه‌هايي جداگانه كه به صورت دو خفت بافته مي ‌شوند نوع ديگري از قالي هاي گرم دره بوده و رواج بيش تري دارند.
مکان هاي ديدني و تاريخي
امام زاده حليمه و حكيمه خاتون، امام زاده بابا پير احمد، امام زاده شيح شبان (سيدبهاء الدين محمد)، امام‌زاده حمزه علي، قلعه دزك، مدرسه علميه اماميه، مسجد خان شهر كرد، مسجد جامع فرخ شهر، مسجد جامع كيان، مسجد جامع چالشتر و مسجد جامع شهرك از جمله ديدني هاي شهرستان شهر كرد به شمار مي روند.
- منطقه حفاظت شده تنگ صياد (فرخشهر )
2- منطقه شکار ممنوع شيدا (سورشجان )
3- چشمه مايک (سورشجان )
4- چشمه زنه (هفشجان )
5- چشمه زاغي (سورک )
6- گردشگري بابازکي (فرخشهر )
7- درياچه شلمزار (شلمزار )
8- گرداب بن (بن )
9- محدوده پل زمانخان (سامان )
صنايع و معادن
با توجه به غلبه معيشت روستايي و عشايري، جريان توسعه صنعت از رونق چنداني برخوردار نيست. مهم ترين صنايع شهر کرد عبارتند از : كارخانه قند، كارخانه ريسندگي، و صنايع شير و لبنيات.
کشاورزي و دام داري
با توجه به ميزان نزولات جوي و جاري شدن رودخانه هاي پر آب، كشاورزي يكي از مهم ترين اركان اقتصادي به ويژه در خاور استان چهارمحال و بختياري محسوب مي شود. ازميان محصولات سالانه استان، غلات از اهميت قابل توجهي برخوردار است. به طوري كه 4/70 درصد از كل سطح زير كشت محصولات سالانه، به غلات اختصاص داده شده است. بعد از غلات، ‌نباتات علوفه اي با 3/21 درصد، بيش ترين ميزان سطح زيركشت محصولات سالانه را به خود اختصاص داده اند. هم چنين علاوه بر رمه هاي كوچنده، پرورش انواع دام ‌رايج ترين فعاليت عشاير و مردم روستاهاي استان چهارمحال و بختياري است.
مشخصات جغرافيايي
شهركرد در جلگه اي مسطح و در ميان رشته كوه هايي كه از شمال باختري ايران به سوي جنوب خاوري كشيده شده و در هر محلي به نامي ناميده مي شود واقع شده است. رشته كوه هاي شمال باختري و جنوب دنباله همان سلسله جبال زاگرس است كه از كردستان و لرستان امتداد يافته و به طرف خوزستان ادامه دارد. كوه هاي شمالي اين شهر كم ارتفاع و كوه هاي جنوبي كه از سلسله كوه هاي زردكوه منشعب مي شود مرتفع تر است. ارتفاع متوسط اين كوه ها بين 1400 تا 1600 متر بوده و به مناسبت همين موقعيت از نقطه نظر آب و خاك استعداد تربيت احشام و امر كشاورزي را در برداشته است. آب و هواي شهرکرد كوهستاني معتدل متمايل به سرد بوده و بيش ترين درجه گرما در تابستان ها به 22 درجه بالاي صفر و كم ترين درجه در زمستآن ها به 7 درجه زير صفر مي رسد. هم چنين ميزان بارندگي سالانه به طور متوسط 380 ميلي متر است.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
دشت وسيعي كه شهركرد در آن قرار گرفته، از روزگاران بسيار كهن قابل سكونت بوده و با توجه به تپه هاي متعدد اطراف شهر و پيدا شدن سكه هاي مربوط به دوران اشكاني و ساساني از سابقه ديرينه اي بر خوردار است. بنا به گزارش هاي تاريخ نويسان در اواخر دوره ساساني شخصي به نام فرامرز كه مذهب زرتشتي داشت در سرزمين بختياري حكومت مي كرد و بختياري ها نيز به معتقدات خود در عهد فرامرز گبر اشاره ها دارند. در كتاب سرزمين و مردم ايران آمده است كه اين حدود تحت سلطه اتابكان فارس و لرستان بوده است. در آن دوره پاسگاهي براي تأمين امنيت راه و رفع نيازهاي مسافران ساخته شده بود و از آن جا که پاسداران دايمي اين پاسگاه از كردها بودند، اين محل به نام «ده كرد» ناميده شده بعد ها به شهر كرد تغيير نام يافت. هم چنين در متون تاريخي، از مكاني به نام چالشتر در ناحيه شهركرد به عنوان مركز حكومتي نام برده شده، كه خرابه هاي ديوار قلعه آن را امروزه به جاي مانده است.
بيش تر ساكنين شهر کرد قبل از شناسايي امام زاده محل، يا در اطراف رودخانه و مراتع سبز با ايجاد قلاع و دهكده زندگي مي نمودند، و يا در دامنه كوه رود خوش آب و هواي شمالي به شغل خويش ادامه مي دادند. چنان که تعبير «ده كهنه» هنوز ورد زبان معمرين مي باشد. پس از چندي با مسكن گرفتن چند خانوار در اطراف امام زاده و ايجاد حمام و مسجد و طالوجونه و عصار خانه به وسيله سلاطين وقت، جمعي از مردم از اطراف به داخل آبادي آمده و براي خود كاشانه اي تهيه نمودند و تقريبا بناي شهر کنوني گذاشته شد. بيش تر اين تشكيلات را به دوره اتابکان لرستان و مخصوصا حكمراني و پادشاهي اتابك نصره الدين احمد بن افراسياب مي دانند. هم اکنون نيز طومار و نوشته جاتي در خصوص ساختمان ها و به خصوص امام زاده گان به نام اتابك شاه در دست افرادي ديده شده است. به هر حال وجود اين امام زاده و احداث ساير احتياجات موجب تمركز افراد گرديده و عده اي نيز كمي دورتر با بناهاي قلعه اي در آن جا ساكن شده اند كه اينك بنام قلعه اي و كوهي ناميده مي شوند.
در اوايل تسلط خلفاي عباسي دو برادر در سرزمين لرستان كه به دو شعبه لر كوچك (لرستان فعلي) و لر بزرگ (بختياري و كهگيلويه و بوير احمد) تقسيم مي شد، حكومت داشتند. حاکم سرزمين لر بزرگ «بدر» نام داشت. بعدها اتابكان فضلوئيه قريب سيصد سال بر بختياري حكومت كردند. در زمان يكي از اتابكان فضلوئيه (اتابك تكله)، مغولان بر بختياري و كوه هاي آن دست يافتند. اما اقتدار اين قوم دوام نياورد و سلطه مغولان بر بختياري ها وضعي ناپايدار به خود گرفت.
از آغاز سلسله صفوي تاريخ بختياري ها روشن تر است. در زمان صفويه يكي از تيره هاي بختياري موسوم به آستريك - كه هم اكنون نيز طايفه كوچكي از بختياري است - به رياست شخصي به نام تاجميرو با فرمان شاه اسماعيل اول بر بختياري حكومت مي راند. اين شخص در زمان شاه طهماسب به دليل استنكاف از پرداخت ماليات به قتل رسيد. در همين زمان بود که بختياري ها به دو بخش هفت لنگ و چهارلنگ كه در اصل يك تقسيم بندي مالياتي است، تفكيك شدند. پس از دودمان تاجمير، شخصي به نام ميرجهانگيرخان به حكومت بختياري ها منصوب شد و در زمان همين شخص تونل معروف به كاركنان يا شاه عباس در نزديكي محل تونل فعلي كوهرنگ حفر شد كه به دلايل نامعلومي عمليات حفاري آن ناتمام ماند.
پس از فوت ميرجهانگير خان برادر وي مير خليل خان، از رياست طايفه آستريك خلع شد و طوايف عمده بختياري و تعدادي از تيره ها در حيطه اقتدار محمد تقي خان چهار لنگ باقي ماندند. طوايف هفت لنگ نيز به رياست دو دسته خوانين دوركي و بختياروند از طوايف عمده هفت لنگ گردن نهادند. از اواسط پادشاهي قاجار حسينقلي خان (رئيس طايفه دوركي) با شكست قطعي خوانين بختياروند (بهداروند) همه طوايف هفت لنگ را متحد ساخته و خود را ايلخان و برادرانش را ايل بيگي ناميد و رياست ايل هفت لنگ و اداره امور كل منطقه بختياري را به عهده گرفت. رياست اين طايفه تا همين اواخر در بازمانده گان اين دودمان موروثي بود.
بررسي هاي تاريخي ايران از اواخر دوره صفويه به بعد نشان مي دهد كه ايل بختياري و در رأس آن خوانين بختياري، به دليل برخورداري از شرايط ويژه جغرافيايي قلمرو ايلي، ‌سازمان قبيله اي و نظام ايلي منسجم كه الزاما اطاعت و فرمان برداري بي قيد و شرط گروه هاي فرودست از رهبران و سركرده گان فرادست را در پي داشت، در بيش تر حوادث و وقايع تاريخي كشور حضوري موثر و فعال داشتند كه، برخي از نمونه هاي آن به شرح زير اشاره مي شود: سواران بختياري از زبده تفنگ چيان نادرشاه بودند كه با فتح قندهار، دروازه هند را به روي لشگريان نادر گشودند. علي مردان خان بختياري با شكست افاغنه و بازسازي سلطنت انقراض يافته صفوي، خود نيز مدعي سلطنت شد. محمد تقي‌خان چهارلنگ علم طغيان بر عليه حكومت قاجار برافراشت و قلعه تل، مقر خود را در منطقه مالمير، به عنوان مركز حكومت بختياري انتخاب كرد و با كمك و مشاورت ليارد انگليسي (سياح معروف) با انگلستان رابطه سياسي برقرار كرد. در دارازاي دوره حكومت سلسله هاي صفويه، افشاريه، زنديه و قاجار عمده قشون سلاطين سلسله هاي مزبور از بختياري ها تشكيل مي شد، به طوري كه علي قلي خان سردار اسعد فرزند حسين قلي خان اشاره دارد، همواره صد نفر از سواران بختياري به رياست چند تن از خان زاده گان بختياري حفظ نظم تهران، حتي نگهباني از دربار قاجار، را به عهده داشتند.
بارزترين نقش بختياري ها در تحولات دوران مشروطيت روي داد. سركرده گان بختياري (خوانين و تفنگ چيان) با مشاركت و راهبري بخش مهمي از اين جنبش عظيم ملي، ضمن اخذ وجاهت، با قبضه كردن پست هاي كليدي كشوري و لشگري و تقسيم مناصب بين خود و اطرافيان، زمينه دست يابي به منابع سرشار و ثروت را فراهم كردند. بررسي هاي تاريخي وضع اجتماعي و سياسي ايلات بختياري نشان مي دهد كه بختياري ها يكي از بزرگ ترين طوايف كوچنده ايران بوده اند كه ساليان درازي با قدرت و سلطه جويي فراوان توانستند بر قسمتي از اراضي ايران حكومت كنند. سران اين ايل در زمان حكومت قاجار از قرب و منزلتي فراوان برخوردار بودند و براي خود تشكيلات و مقررات خاصي داشتند. حتي بعضي مواقع، خان هاي ايل به عنوان عامل حكومتي تلقي مي شدند و از اين راه درآمدهاي كلان و ثروت فراوان و زمين هاي وسيعي را تصاحب مي كردند. اينان از يک سو از دولت و حكومت مركزي مستمري دريافت مي كردند، و از سوي ديگر از رعاياي خود ماليات نقدي و جنسي، باج و خراج و حتي حق سرزميني از درآمد استخراج نفت و هم چنين انواع هدايا و تحفه ها را اخذ مي كردند. به هر صورت سران ايلي چون جعفر قلي خان سردار اسعد، اميرمجاهد، سردار جنگ، سردار محتشم و ديگران توانسته اند پس از انقلاب مشروطيت به پست هاي حساس كشوري دست يابند. چنان كه صمصام السلطنته بختياري در سال 1336 قمري به سمت نخست وزيري و وزارت امور خارجه و عموزاده اش لطفعلي خان امير مفخم نيز به وزارت جنگ گمارده شد.
شهر كرد از حدود سال 1300 هـ . ش با تعيين نماينده حكومت مركزي و استقرار دواير دولتي آغاز به رشد كرده است. پس از سال 1300 و تا سال 1340 دهكرد و منطقه چهارمحال و بختياري (معروف به شهر چهارمحال) از طريق مركز اصفهان اداره مي شد و از آن پس تا سال 1352 شهركرد مركز فرمانداري كل چهارمحال و بختياري بوده و سپس به مركز استاني با همين نام تبديل شده است. در حال حاضر شهر کرد شهري است رو به آباداني و توسعه.

طبيعت در شهرستان شهرکرد

زاينده رود (اصفهان، چهارمحال و بختياري)
زاينده رود يکي از زيباترين و بااهميت ترين رودهاي ايران است. اين رودخانه كه از جبهه شمال خاوري زرد كوه بختياري سرچشمه مي گيرد، از باختر به خاور تا باتلاق گاوخوني جريان دارد. اين رود كه از چشمه هاي جانان واقع در زردكوه بختياري (كوهرنگ) در 95 كيلومتري شمال باختري شهركرد در استان چهارمحال و بختياري، شروع شده است، ضمن جريان يافتن به جانب خاور و دريافت شعباتي از قبيل رود خرسنک، قمشه رود، تيران رود، زرين رود، رود كرمان و هم چنين آبياري کردن شهرها و آبادي هاي مسير خود وارد اصفهان مي شود و شهرستان هاي شهركرد، زرين شهر، اصفهان و نايين در استان هاي چهارمحال و بختياري و اصفهان را آبياري مي کند. اين رودخانه از سمت باختر به سمت جنوب خاوري كليه نواحي مركزي اصفهان را آبياري کرده و از جنوب نايين از آبادي هاي قورتان و ورزنه گذشته و سرانجام پس از طي 300 كيلومتر از سرچشمه به مرداب گاوخوني که در قسمت خاوري دهستان جرقويه عليا قرار گرفته است، مي ريزد.
طول اين رودخانه با پيچ و خم هايش از 360 تا 420 كيلومتر ذكرشده که اين فاصله به خط مستقيم حدود 270 كيلومتر است. پهناي رودخانه زاينده رود در ابتدا حدود 10 تا 20 متر است، اما هر چه به طرف شهر اصفهان و جلگه هاي مسطح پيشروي مي كند، پهناي آن افزايش مي يابد. به طوري كه در شمال فلاورجان، در محل روستاي موسيان، عرض آن به حدود 800 متر مي رسد. پهناي بستر رودخانه در شهر اصفهان نيز متفاوت است و بين 300 - 100 متر تغيير مي كند. زاينده رود از چشمه ها و رودخانه هاي متعددي تشكيل شده و از تنگ گزي در دهستان شوراب سرچشمه مي گيرد. مجموع اين آب ها در تنگ گزي، زاينده رود را تشكيل مي دهند. شعبه مهم ديگر با الحاق آب كوهرنگ توسط تونل هاي كوهرنگ به ابتداي زاينده رود اضافه مي شود كه آب آن را به ميزان قابل توجهي افزايش مي دهد. پس از تنگ گزي و قبل از رسيدن به درياچه سد زاينده رود، آب سه شعبه قابل توجه ديگر، يعني كاگونک، خير سانک و پلاسكان يا اسكندري نيز به زاينده رود افزوده مي شوند، اما بعد از درياچه، شعبه دايمي قابل توجهي به آن نمي پيوندد.
از ابتدا تا انتهاي زاينده رود، به ويژه در ناحيه اصفهان، بيشه زارهايي وجود دارند كه در زيبايي، طراوت، لطافت آب و هوا و جذابيت چشم اندازهاي عمومي رودخانه بسيار موثر بوده و در مطلوبيت فضاي حواشي رودخانه نقش قابل توجهي دارند. به علت اين که سرچشمه زاينده رود نزديک سرچشمه رود كارون است (با حدود سه كيلومتر فاصله) و از طرف ديگر در سال هاي خشكسالي آب زاينده رود به تمام زمين هاي زير كشت نمي رسد، در سال هاي 1330 تا 1332 هجري شمسي در داخل كوهرنگ تونلي به همين نام حفر شد كه 2823 متر طول دارد و از طريق آن مقداري از آب سرچشمه كارون به زاينده رود برگردانده مي شود. سرچشمه زاينده رود در دامنه شمال خاوري زردكوه و در جنوب روستاي ديمه - که در فاصله 11 كيلومتري تونل كوهرنگ قرار دارد - واقع شده و در فاصله يک كيلومتري، به موازات آب كوهرنگ جريان مي يابد. قبل از اتصال به كوهرنگ با شاخه ديگري به نام آب خور به در محل قلعه سبزي اتصال مي يابد که اين مساله باعث افزايش آب آن مي شود. تونل کوهرنگ در جنوب چلگرد حفر شده است و قسمتي از آب كوهرنگ را پس از اتصال به شاخه ميان رودان به رود ديمه وصل مي كند. در نزديكي روستاي آب هره طهماسبي، يک شاخه نيز از جنوب وارد زاينده رود مي شود كه به نام رودخانه نعل اشكنان معروف است. به اين ترتيب 5 شاخه مزبور كه همگي از شمال خاوري زردكوه سرچشمه مي گيرند، پس از اتصال، شاخه پر آب رودخانه زاينده رود را تشكيل مي دهند.
بخشي از مسير زاينده رود که در استان چهارمحال و بختياري واقع شده است از قراقوش در انتهاي مرز شمالي تا چلوان در نزديكي سامان، از جاذبه هاي اصلي و كانون هاي عمده گردشگاهي اين استان به شمار مي آيد. اين ناحيه با روستاهاي زيباي قراقوش، كرم گوگان، ماركده، قوچان، صادق آباد، قار تطوع، پونه وار، هوره، دشتي، چم كاكا، چم جنگل و چم چنگ، هر ساله هزاران خانوار بومي و غير بومي را به سوي خود جلب مي كند. مسافرت به اين منطقه معمولا از ماه پاياني بهار (خرداد ماه) آغاز و به مدت چهار ماه تا اواخر شهريور ادامه مي يابد. از جاذبه هاي ويژه زاينده رود، بستر، كناره ها و محيط پيرامون آن است كه اين رود را به يكي از مهم ترين تفرجگاه هاي استان اصفهان و استان چهارمحال و بختياري و استان هاي اطراف آن ها تبديل كرده است.
كناره هاي اين رودخانه به ويژه در مسير عبور از شهر اصفهان، محدوده پل زمان خان در حدود مرز اصفهان، استان چهارمحال و بختياري و پشت سد زاينده رود از گردشگاه هاي مهم منطقه محسوب مي شوند و هزاران تن از بوميان و اهالي شهرهاي مجاور در فصل ها و ماه هاي مساعد سال، براي گذراندن اوقات فراغت و به ويژه در روزهاي تعطيلي از آن بهره مند مي شوند. مسافرت به اين منطقه معمولا از ماه پاياني بهار(خرداد ماه) آغاز و به مدت چهار ماه تا اواخر شهريور ادامه مي يابد. مهمانان زاينده رود كه بيش تر اهالي اصفهان و بازديدكنندگان آثار تاريخي اصفهان هستند، در حاشيه هاي پردرخت و باغ هاي زيباي اطراف آن اقامت مي كنند. سواحل زاينده رود با توجه به استعدادهاي طبيعي اين رود مناسب ترين محل براي احداث دهكده هاي ييلاقي و استقرار اردوگاه هاي جهانگردي است.
رودخانه بازفت شهر كرد
رودخانه بازفت كه پس از طي سراسر باختر منطقه به رودخانه كارون مي پيوندد، ‌يكي از بكرترين و بديع ترين امكانات سياحتي منطقه است. مسير طولاني اين رودخانه در كنار متراكم ترين و دست نخورده ترين محدوده هاي جنگلي با چشم اندازهاي زيبا و چشم گير، روز به روز ارزش و اهميت تفرجگاهي بيش تري پيدا مي کند. حاشيه رودخانه بازفت با دسترسي به جاده شهر كرد - مسجد سليمان، از جنگل ها، دره ها و گردنه هاي پرپيچ و خم گذشته و در مسيري طولاني پس از سيراب كردن‌ آبادي هاي فراوان و خلق زيبايي هاي شگفت انگيز و چشم اندازهاي بديع به رودخانه كارون مي ريزد. حواشي اين رودخانه از زيباترين مسيرهاي جلب جهانگرد محسوب مي شود كه در هر فصلي جاذبه هاي خاص خود را دارد. بر فراز اين رودخانه گردنه چري با همه زيبايي و عظمت واقع شده است كه به تنهايي به جهت طبيعت منحصر به فرد خود يک ناحيه سياحتي جالب توجهي به شمار مي آيد، به خصوص كه جنگل هاي نسبتا متراكمي اطراف آن را فرا گرفته اند.
اين رودخانه دايمي که 95 کيلومتر طول دارد، از شهرستان هاي شهركرد و بروجن در استان چهارمحال و بختياري عبور مي کند و ريزابه رود كارون در حوضه خليج فارس و درياي عمان است. ارتفاع سرچشمه اين رود 2750 متر، ارتفاع ريزشگاه آن حدود 850 متر و شيب متوسط آن 2 درصد است. آب دهي اين رود که مسير كلي آن به سمت جنوب خاوري استسالانه 2087 ميليون متر مكعب در ايستگاه مرغک مي باشد. اين رودخانه از دامنه كوه هاي منار، گله سگا، تورک و زردکوه در 120 كيلومتري شمال باختري شهركرد سرچشمه مي گيرد و از طريق دهستان بازفت رو به سوي جنوب خاوري روان مي شود و پس از دره شمالي - خاوري كوه تاراز به روستاي قره گر رسيده و در يک كيلومتري جنوب خاوري روستاي مزبور با آب شنگي مخلوط شده و در 8 كيلومتر پايين تر نخست با آب تشنوي و سپس با آب تركي آميخته مي شود. پس از سيراب کردن روستاي تيک وارد دره هاي پرپيچ و خم ميان زردكوه در شمال و كوه سفيد در جنوب مي شود و سر راه خود با آب چنار نيز مخلوط مي گردد و از كنار روستاهاي سرخلا، قلعه تبارک و ارتك مي گذرد. در 3 كيلومتري روستاي اخير با آب نازي مخلوط شده و كمي پايين تر با دو ريزابه يكي شمال خاوري و ديگري جنوبي درهم آميخته و از روستاي مورز واقع در منطقه تلخه دان مي گذرد و پس از عبور از دره باتري كوه دالانگ به دهستان ديناران از شهرستان بروجن وارد مي شود. در اين قسمت نخست از كنار روستاي بادام شيرين دان مي گذرد و پس از مخلوط شدن با يك ريزابه كوچک به دره خاوري پوتک وارد شده و به دهستان ميانكوه از شهرستان بروجن داخل مي گردد و پس از پيمودن دره خاوري كوه هاي سو، سرصحرا، دهدز و آته و مخلوط شدن با چند ريزابه كوچک سرانجام در يک كيلومتري جنوب خاوري روستاي كبوسي به رود كارون مي ريزد.
رودخانه آب تركي شهركرد
رودخانه دايمي آب ترکي که از ريزابه هاي رود بازفت تشکيل شده و حوضه آن خليج فارس و درياي عمان است، در مسير خود به سمت جنوب باختري از دهستان بازفت، شهرستان شهركرد عبور مي کند. ارتفاع سرچشمه اين رود 285 متر، ارتفاع ريزشگاه آن 1595 متر و شيب متوسط آن 3/6 درصد است. اين رود از دامنه باختري زردكوه در 73 كيلومتري باختر شهركرد سرچشمه گرفته و كوه گرد را از سوي دره شمالي و باختري دور مي زند و از كنار روستاي شو و تركي مي گذرد.
آب تشنوي شهركرد
آب تشنوي يک رودخانه دايمي است به طول 12 کيلومتر که در مسير خود به سمت جنوب باختري از دهستان بازفت، شهرستان شهركرد عبور مي کند. حوضه اين رود که از ريزابه هاي آب بازفت تشکيل شده، خليج فارس و درياي عمان است. ارتفاع سرچشمه اين رود 2100 متر، ارتفاع ريزشگاه آن 1600 متر و شيب متوسط آن 2/4 درصد است. آب تشونوي از دامنه جنوبي زردكوه در 86 كيلومتر باختر شهركرد و 6 كيلومتري خاور روستاي تشنوي سرچشمه مي گيرد.
آب دره سير شهركرد
رودخانه دايمي آب دره سير که از ريزابه هاي رود گرگگ تشکيل شده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است، در مسير خود به سمت جنوب خاوري از دهستان فارسان، شهرستان شهركرد عبور مي کند. اين رود که 20 كيلومتر طول دارد از دامنه کوه چوبين در 38 کيلومتري باختر شهرکرد سرچشمه گرفته و ضمن عبوراز دره بيدكان روستاهاي اميرآباد و ملک آباد را سيراب کرده و در 7 كيلومتري شمال خاوري فارسان به رودخانه گرگگ مي ريزد. ارتفاع سرچشمه آب دره سير 2300 متر، ارتفاع ريزشگاه آن 1540 متر و شيب متوسط آن 8/3 درصد است.
آب زري شهركرد
رودخانه دايمي آب زري که از ريزابه هاي زاينده رود تشکيل شده و حوضه آن باتلاق گاوخوني در شهرستان هاي اصفهان و سيرجان است، در مسير خود به سمت شمال باختري از دهستان تنگ گزي، شهرستان شهركرد عبور مي کند. آب زري با طول 17 كيلومتر از دامنه کوه ضراب در 54 کيلومتري باختر شهرکرد سرچشمه گرفته است. ارتفاع سرچشمه اين رود 2850 متر، ارتفاع ريزشگاه آن 225 متر و شيب متوسط آن 5/3 درصد است.
آب كوفي شهركرد
رودخانه فصلي آب کوفي که 12 کيلومتر طول دارد در مسير خود به سمت جنوب خاوري از دهستان دوآب، شهرستان شهر كرد، عبور مي کند. آب کوفي از ريزابه هاي رودخانه دو آب تشکيل شده و حوضه آن خليج فارس و درياي عمان است. ارتفاع سرچشمه اين رود 2600 متر، ارتفاع ريزشگاه آن 1980 متر و شيب متوسط آن 2/5 درصد است. آب کوفي از دامنه خاوري كوه چرمي در 62 كيومتري جنوب باختري شهركرد سرچشمه مي گيرد.
رودخانه بن شهركرد
رود دايمي بن که از ريزابه هاي زاينده رود تشکيل شده است در مسير خود به سمت جنوب خاوري از دهستان بن، شهرستان شهركرد مي گذرد. حوضه رود بن که 18 کيلومتر طول دارد، باتلاق گاوخوني در شهرستان هاي اصفهان و سيرجان است. ارتفاع سرچشمه اين رود 2300 متر، ارتفاع ريزشگاه آن 1900 متر و شيب متوسط آن 2/2 درصد است. رودخانه بن از دامنه شمالي كوه لاتان در 32 كيلومتري شمال باختري شهركرد و 7 كيلومتري دهستان بن سرچشمه گرفته و از كنار روستاي لاتان و دهستان بن مي گذرد.
آب نازي شهركرد
رودخانه دايمي آب نازي که از ريزابه هاي رود بازفت تشکيل شده است در مسير خود به سمت جنوب خاوري از دهستان بازفت، شهرستان شهركرد عبور مي کند. حوضه اين رود که 20 کيلومتر طول دارد، خليج فارس و درياي عمان است. ارتفاع سرچشمه اين رود 2300 متر، ارتفاع ريزشگاه آن 1540 متر و شيب متوسط آن 8/3 درصد است. اين رودخانه از دامنه كوه چوبين در 38 کيلومتري باختر شهركرد سرچشمه گرفته و ضمن عبور از دره بيدكان روستاهاي اميرآباد و ملک آباد را سيراب کرده و در 7 كيلومتري شمال خاوري فارسان به رودخانه گرگگ مي ريزد.
رودخانه دره قاضي شهركرد
رودخانه دايمي دره قاضي که 25 کيلومتر طول دارد در مسير خود که نخست به سوي جنوب باختري و سپس به سوي شمال باختري جريان دارد از دهستان بن، شهرستان شهركرد مي گذرد. اين رودخانه از ريزابه هاي زاينده رود تشکيل شده و حوضه آن باتلاق گاخوني در شهرستان هاي اصفهان و سيرجان است. ارتفاع سرچشمه اين رود 2680 متر، ارتفاع ريزشگاه آن 2170 متر و شيب متوسط آن 2 درصد است. اين رودخانه که از 37 كيلومتري شمال باختري شهركرد سرچشمه مي گيرد، در آغاز به نام رودخانه جوب آسياب از كنار روستاهاي مرغ ملک و آقجربوغار مي گذرد و پس از مخلوط شدن با رود خاكي به دره قاضي كوچک وارد مي شود و از دامنه باختري كوه قاه آخوند به زاينده رود مي ريزد.
كوه سوخته شهركرد
اين قله حدود 4000 متر از سطح دريا ارتفاع دارد و مسير كوهنوردي آن از روستاي دستنا آغاز مي شود. در اين مسير يک پناهگاه ابتدايي وجود دارد كه به باغ هاي زير صخره قله امتداد مي يابد. در انتهاي باغ هاي مذكور صخره هايي وجود دارد كه كوهنوردان با استفاده از تجهيزات صخره نوردي از آن ها صعود كرده و به قله اصلي مي رسند. از اين قله نيز راهي به طرف تنگه دركش وركش وجود دارد. چشم اندازهاي اين قله به طور حيرت انگيزي جالب توجه هستند و نگاه هر بيننده اي را به سوي خود مي کشند.
چپ دره شهركرد
اين كوه با ارتفاع 2320 متر در محدوده شهرستان شهركرد، بخش مركزي، دهستان لارود و در 19 كيلومتري شمال باختري مركز شهرستان شهركرد واقع شده است. جهت كوه شمال باختري - جنوب خاوري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 40 دقيقه درازاي خاوري و 32 درجه و 26 دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
يان چشمه شهركرد
اين كوه با ارتفاع 2932 متر در محدوده شهرستان شهركرد، بخش مركزي، دهستان وردنجان و در 36 كيلومتري شمال باختري مركز شهرستان شهركرد واقع شده است. جهت كوه شمال باختري - جنوب خاوري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 50 درجه و 40 دقيقه درازاي خاوري و 32 درجه و 37 دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.
كوه ينجه شهركرد
اين كوه با ارتفاع 2765 متر در محدوده شهرستان شه كرد، بخش مركزي، دهستان حومه و در 23 كيلومتري خاور مركز شهرستان شهركرد واقع شده است. جهت كوه شمال باختري - جنوب خاوري بوده و قله آن از نظر جغرافيايي در 51 درجه و 2 دقيقه درازاي خاوري و 32 درجه و 20 دقيقه پهناي شمالي قرار دارد.

مساجد و مدارس مذهبي در شهرستان شهرکرد

مسجد جامع چالشتر شهر كرد
مسجد چالشتر در سال 1267 هـ . ق و به دستور حاج محمد رضا خان چالشتري در 9 كيلومتري شهركرد ساخته شد. جنس بنا از سنگ، آجر و كاشي بوده و داراي چهار ايوان، شبستان، حوضخانه، تطهيرخانه و سردر ورودي است. در داخل شبستان جنوبي اين مسجد منبر چوبي زيبايي تعبيه شده كه در اطراف آن آياتي از قرآن بر روي چوب، منبت كاري شده است. اين بنا نيز همچون ساير ابنيه تاريخي به تعمير، مرمت و نگه داري نياز دارد.
مسجد اتابكان شهر كرد
مسجد اتابكان يكي از بناهاي دوران اتابكان لرستان است كه در سال 605 هجري ساخته شده است. همان طوري كه فرم و محدوده بنا نشان مي دهد، وسعت مسجد بيش از اين بوده اما در زمان هاي مختلف و با تغييراتي در آن صورت گرفته از مساحت آن کاسته شده است. جنس بناي اين مسجد از خشت بوده و در سال 1351 با شماره 929 و جزو آثار ملي به ثبت رسيده و توسط سازمان ميراث فرهنگي تعمير و مرمت شده است.
مسجد جامع فرخ شهرشهر كرد
اين مسجد که امروزه به جاي آن يک مسجد نو ساخته شده است در جنوب ميدان جديد الاحداث مركز فرخشهر قرار داشت و قديمي ترين و بزرگ ترين مسجد اين شهر بود. بخش مهمي از ساختمان اين بنا در دوران صفويه ساخته شده و در دوره هاي زنديه و قاجاريه تكميل و بازسازي شده است. اين مسجد داراي شبستان هاي متعدد و يک صحن وسيع بود كه توسط ميراث فرهنگي تعمير و مرمت شد.
مسجد رسول الله (مسجد خلجا) شهر كرد
مسجد رسول الله در 17 کيلومتري جنوب باختري شهرکرد و در شهر هفشجان قرار دارد. اين مسجد داراي يک شبستان و يک صحن نسبتا کوچک بوده و شبستان آن به شيوه طاق و چشمه بر روي شش ستون سنگي مشعلي شکل بنا شده است. مصالح اين مسجد که قدمت آن را با توجه به کتيبه سنگي آن مربوط به سال 1233 هـ . ق مي دانند، از خشت و نماي آن از آجر است.
مسجد جامع سامان شهر كرد
مسجد سامان در محله مسجد جامع يا ميانه شهر سامان در 20 کيلومتري شمال شهرکرد قرار دارد. اين مسجد داراي يک شبستان و دو ورودي در شمال خاوري و جنوب باختري مي باشد که ورودي شمال خاوري به شکل هشتي و با گنبدي عرقچين ساخته شده است. شبستان مسجد پلاني مستطيل شکل دارد و به شيوه طاق و چشمه بر روي هشت ستون سنگي مشعلي شکل استوار شده است. مسجد سامان فاقد تزيينات خاص است و رسمي بندي هايي که از آجر و در نماي ورودي شمال مسجد به کار رفته تنها تزيينات آن است. مصالح مورد استفاده در اين مسجد که قدمت آن به دوره قاجاريه مي رسد، عبارتند از: آجر، گچ و ساروج.
مسجد جامع هرچکان شهر كرد
مسجد جامع هرچکان در روستاي هرچکان و در 18 کيلومتري باختر شهرکرد واقع شده است. اين مسجد که از آثار دوره قاجاريه است، داراي صحن، ايوان رواق و شبستان زمستاني است. ورودي مسجد بازسازي شده و از طريق آن مي توان وارد صحني به ابعاد 22×13 متر شد. در جبهه شمال مسجد شبستان تابستاني و يک ايوان قرار دارد که پوشش آن توسط يک گنبد نسبتا بلند و دو گنبد کوچک تر در طرفين صورت گرفته است. اين گنبد ها با آجر و به صورت ساده اجرا شده اند. در قسمت خاوري صحن، شبستان زمستاني ستون دار با طاق هاي جناغي و پوشش هاي گنبدي قرار دارد. ستون ها سنگي هستند و بر روي يکي از آن ها تاريخ 1226 هـ . ق نقر شده است. گنبدها داراي نقوش آجري برجسته با طرح هاي هندسي هستند. روشنايي شبستان هاي از طريق نورگيرهاي راس گنبدها و پنجره هاي ديوار باختري تامين مي شود. مقابل شبستان زمستاني و در طرف ديگر صحن، رواق هايي با طاق جناغي ساخته اند. به نظر مي رسد بناي اين مسجد در سال 1320 هـ . ق يک بار تعمير و بازسازي شده است.
مسجد دستگرد شهر كرد
مسجد دستگرد جنب امام زاده محمد اکبر در روستاي دستگرد و بخش کيار خاوري از توابع شهرکرد واقع شده و از آثار دوره صفويه است. بخش اصلي مسجد شبستان ستوندار و مستطيل شکلي است که پوشش طاق و گنبد آن بر روي ستون هاي سنگي قرار گرفته است. تمام طاق ها و گنبدها گچ اندود شده تنها در زير يکي از آن ها نقوش زيبايي ديده مي شود، البته احتمال دارد که ديگر گنبدها نيز در گذشته داراي چنين نقوشي بوده باشند. ستون هاي سنگي از سه بخش پايه، ساقه و سرستون تشکيل مي شوند که به طور جداگانه تراشيده شده و به هم اتصال يافته اند. ساختمان اين مسجد در دوره اخير از طرف سازمان ميراث فرهنگي مورد تعمير و مرمت قرار گرفته است.
مسجد نوشهر كرد
مسجد نو که متعلق به اوايل دوره قاجار است، در محله آسياب بالاي کوهپان و خيابان مرکزي شهر قرار گرفته و شامل يک شبستان سرپوشيده است. اين شبستان نسبت به کف خيابان يک متر پايين تر و داراي دو رديف ستون سنگي و سقف ضربي آجري است. روشنايي آن نيز به وسيله پنجره هاي مشبک خاوري و باختري تامين مي شود.
مسجد جامع كيان شهر كرد
بناي تاريخي مسجد جامع كيان در 5 كيلومتري شهركرد واقع شده و به نام مسجد محب نيز معروف است. اين مسجد در دوران صفويه ساخته شده و در زمان افشاريه توسط يكي از سرداران نادرشاه افشار به نام محب علي بيک مرمت شده است. رواق خاوري شبستان هاي ستوندار سنگي، كاربندي هاي سقف و آجركاري هاي آن از ويژگي هاي معماري مسجد محسوب مي شوند. مسجد كيان که داراي دو شبستان بهاره و زمستانه مي باشد در اين اواخر جزو فهرست آثار ملي ثبت شده است.
مسجد خان جامع شهر كرد
مسجد خان جامع در سال 1270 هـ . ق ساخته شده و ‌داراي صحن و شبستان هاي تابستاني و زمستاني و حجره هاي متعدد است. در حال حاضر و به علت نفوذ آب از پشت ديوارها، قسمت هايي از اين مسجد فرسوده شده، آجرهاي آن شكسته و بعضي بندهاي آن خالي شده و احتياج به مراقبت و تعميرات اساسي دارد.
مسجد جامع شهرک شهر كرد
روستاي شهرک در شش كيلومتري جنوب خاوري فرخشهر و خاور شهركرد در نزديكي خرابه هاي قديمي شهر سرخ بارز واقع شده است. تاريخ احداث اين مسجد را به زمان ديالمه و خوارزمشاهيان نسبت مي دهند. مسجد جامع شهرک نيز مانند ساير بناهاي قديمي از گزند روزگار محفوظ نمانده و در حمله مغول خراب شد، اما دوباره و به همت محب علي بيک، سردار نامي نادر شاه بازسازي شد. مسجد جامع شهرک داراي شبستان زمستاني جالبي است و تمام ساختمان آن با آجر مربع و قطور و با نهايت استحكام و استادي احداث شده است. تاريخ اين بناي با ارزش كه بر سنگ لوح بسيار ظريف و مستطيل شكلي نوشته شده، 27 محرم سال 1153 هـ . ق است.
مدرسه علميه اماميه شهر كرد
اين مدرسه از بناهاي جالبي است كه به همت مرحوم مير سيد محمد - امام جمعه وقت شهر كرد - به جاي خرابه هاي تيمچه آرمناي كدخدا ساخته شد. اين بنا داراي حجره هاي گوناگون و صحن نسبتا بزرگي است كه تا به حال عده زيادي از طلاب ديني در آن به تحصيل پرداخته اند. اين مدرسه و متعلقات آن در سال 1312 به توليت و نظارت امام جمعه وقت به ثبت رسيد.

آرامگاهها ، امامزاده ها و زيارتگاهها در شهرستان شهرکرد

امام زاده بابا پيراحمد شهر كرد
بابا پيراحمد پسر سيد بهاء الدين محمد است. اين امام زاده در قريه چم جنگل در نزديكي سامان قرار دارد و ساختمان اصلي آن شامل يک گنبد و دو ايوان است. داخل گنبد با آياتي از قرآن مجيد و تصاويري از مجالس مذهبي و گل و بوته تزيين شده است.
امام زاده شيخ شبان (سيد بهاء الدين محمد)
اين امام زاده در منطقه كوهستاني شهركرد قرار گرفته است. اين منطقه در تابستان آب وهواي بسيار مناسبي دارد و از اين نظر يک مركز زيارتي - سياحتي جالب توجه به حساب مي آيد.
امام زاده دستگرد شهر كرد
امام زاده دستگرد يکي از زيارتگاه هاي مهم منطقه است که بناي آن را مي توان به دوران صفويه نسبت داد. اين بنا شامل سردري بلند، جلوخاني وسيع، دهليزي با غرفه هاي متعدد، مسجدي با شبستان ستوندار از سنگ تراشيده شده و سقف آجري است. بقعه امام زاده با طرح هشت ضلعي و از آجر ساخته شده و داراي گنبدي بلند و دوپوش است. بر روي در ورودي ضريح اشعاري درباره شخصيت و اهميت اين امام زاده نوشته شده است. اين بنا در دوران سلطنت مظفرالدين شاه، توسط شخصي به نام محمود خان ملقب به خان باباخان رياحي تعميرشده است. در اين مجموعه چند آسياب و يک عصاره خانه وجود داشته كه از بين رفته اند، علاوه بر اين وجود غرفه هاي ويران شده در صحن مجموعه نيز نشان دهنده اهميت و موقعيت ممتاز اين امام زاده در گذشته بوده است. از جمله آثار با ارزش اين بقعه كتيبه اي به خط محمد صالح - خطاط مشهور و كتيبه نويس عهد صفوي - بر روي سنگ به تاريخ 1124 هـ . ق است.
امام زاده حليمه و حكيمه خاتون شهر كرد
بناي فعلي امام زاده حليمه و حکيمه خاتون بعد از تغييراتي که در دوران هاي مختلف بر روي آن انجام شد در دوران پهلوي و قاجار نوسازي شده و در شهرکرد قرار دارد. به نظر مي رسد که ساختمان اوليه اين بنا جزو مجموعه هاي اتابكان فارس باشد كه در اثر مرور زمان و حوادث مختلف از بين رفته و به مرور زمان مرمت شده است. ساختمان اصلي اين بنا که از خشت، آجر و گچ ساخته شده در باختر، داراي رواقي است كه بر روي آن گنبد زيبايي ساخته اند. داخل رواق به صورت هشت ضلعي است و سطح ايوان آن را با گچ ساده اي پوشانده و با نقاشي هاي مذهبي تزيين کرده اند. سردر ورودي آن در سمت خاور يک هشتي و يک ايوان دارد كه روي دو ستون سنگي جلو خان قرار دارند و با كاشي هاي هفت رنگ مزين شده اند. در داخل مقبره ضريحي فلزي و در درون آن دو قبر متصل به هم واقع شده كه بر روي معجر چوبي آن تاريخ 1286 هـ . ق را مي توان خواند. درهاي مقبره شامل سه دهنه است كه با شيشه هاي رنگين به صورت متحرک - ارسي - ساخته شده است. در طرفين دو در بزرگ عبارت «باني حاجيه خورشيد بيگم صبيه مرحوم حاج محمدرضا خان شهركي 1332 قمري» نگاشته شده است. در جوار امام زاده سنگ قبرهايي به تاريخ هاي 1023 و 1130 هـ . ق نصب شده است.
امام زاده عبدالله سورک شهر كرد
امام زاده عبدالله سورک در فاصله 45 کيلومتري جنوب خاوري شهرکرد و در روستاي سورک از توابع بخش کيار قرار دارد. ساختمان اين بنا که حدود 40 سال پيش و به دستور بي بي تاج الملوک همسر فريدون خان بختياري ساخته شده، به شکل هشت ضلعي بوده و نماي بيروني آن هر چهار جهت اصلي را داشته است. بناي اين امام زاده با الهام از مساجد چهار ايواني و با مصالحي چون آجر قرمز و گچ ساخته شده است.
آرامگاه دهقان ساماني شهر كرد
ابوالفتح دهقان ساماني (سيف الشعرا) مردي صوفي مسلک و عارف بود كه در ميان ايلات بختياري مي زيست و در سال 1326 هـ . ق درگذشت. وي جهان را در منشور اشراق و عرفان مي ديد و زندگي پررمز و رازي داشت. مقبره اين عارف ايلياتي در حدود 28 كيلومتري شمال شهركرد قرار دارد و مانند زندگي اش به شكل عجيب و پررمز و رازي بنا شده است. اين آرامگاه نزديک پل زمان خان که بر روي رودخانه سامان احداث شده قرار دارد. بناي آرامگاه دهقان ساماني از لحاظ شيوه ساخت و نوع معماري بسيار درخور توجه است.
قبرستان ارامنه روستاي قلعه ممکا شهر كرد
اين قبرستان در 50 کيلومتري جنوب شهرکرد و در سمت چپ جاده قلعه ممکا - بلداچي قرار دارد. قبرستان ارامنه قلعه ممکا نزديک به 200 قبر بزرگ و کوچک دارد که در دو نوع ساده و نقش دار هستند و در نوشته هاي آن ها از خط ارمني استفاده شده است. سنگ هاي به کار رفته در اين قبرستان بسيار حجيم بوده و ضخامتشان گاهي به يک متر نيز مي رسد. تاريخ هاي لاتين روي قبرها سال 1900 ميلادي به بعد را نشان مي دهد.
قبرستان ارامنه سيرک شهر كرد
اين قبرستان در فاصله 17 کيلومتري جنوب باختري شهرکرد و سمت چپ جاده سيرک - طاقانک واقع است. تعداد و قبور آن نزديک به 400 قبر ارمني و تاريخ لاتين از سال 1900 ميلادي به بعد مي باشد. سنگ قبور اين قبرستان از نظر تزئينات به دو نوع ساده و نقش دار تقسيم مي شوند.
قبرستان روستاي حاجي آباد شهر كرد
قبرستان حاجي آباد در فاصله 45 کيلومتري جنوب شهرکرد و در شمال باختري روستاي حاجي آباد از توابع بخش کيار قرار دارد. روي قبور اين قبرستان که نزديک به 300 عدد هستند مطالبي به خط ارمني و به صورت فرورفته پخته و نا پخته حجاري شده است. تاريخ قبور به لاتين و مربوط به سال 1900 ميلادي به بعد مي باشد. سنگ قبرهاي موجود در اين قبرستان از نظر تزيينات به کار رفته در آن ها به دو نوع ساده و نقش دار تقسيم مي شوند.

بندها و پلها در شهرستان شهرکرد

پل زمان خان
اين پل يكي از بناهاي با ارزش و قديمي استان است كه در 29 كيلومتري شمال شهركرد قرار داشته و در ادوار گذشته ايلات و عشاير بختياري از روي آن آمد و شد مي كردند. پل به دست يكي از روساي عشاير به نام زمان خان به صورت دو دهنه هشت متري احداث شد و دو بار يكي در سال 1202 توسط كارگزاران حكومت صفوي و بار دوم در سال 1321 شمسي به وسيله حاج عبدالحسين قزويني مالک قريه جمعالي به طور كامل تعمير و مرمت شد. استحکام اين پل با احداث ديوار سنگي در طرفين آن، دو چندان شد.
پل بن شهر كرد
پل بن در جنوب خاوري شهر بن که در فاصله 22 کيلومتري شمال شهرکرد و بر روي يک مسيل طبيعي قرار دارد، توسط شخصي به نام حاج الله يار اکبري و در دوره پهلوي ساخته شده است. اين پل که مصالح آن آجر و گچ است داراي دهانه اي به طول 10 متر و عرض 7 متر مي باشد.
پل خراجي
پل خراجي که قدمت آن به دوره صفوي مي رسد، در جنوب باختري روستاي خراجي، به فاصله 30 کيلومتري شهرکرد و بر روي رودخانه کيار احداث شده است. طول اين پل 54 متر، بالاترين ارتفاع آن 5 متر و فاصله دهانه هاي آن متغير و به طور متوسط 2/5 متر است. پل خراجي که مصالح آن از آجر، سنگ و ملاط بوده داراي ده دهانه است که بر روي پايه هاي سنگي ساخته شده اند. اين پل به شکل مخروطي بوده و از طرفين شيبدار به نظر مي رسد. قدمت اين بنا از دوره صفويه به بعد است.

حمامها و آب انبارها در شهرستان شهرکرد

حمام درب امام زاده شهر كرد
حمام درب امام زاده يکي از بناهاي باستاني استان است که رو به مسجد قديمي اتابكان شهر كرد قرار دارد و شالوده اوليه آن در زمان اتابكان لرستان گذاشته شده و در دوره هاي صفويه، زنديه و قاجاريه مرمت و تعمير شده است. اين حمام داراي يک فضاي مسقف وسيع بيروني به نام رختكن بوده و 70 سانتي متر از كف زمين بالاتر است و به وسيله يک دهليز منحني به تطهيرخانه و گرمخانه متصل مي شود. صحن وسيع گرمخانه بر چهار ستون سنگي استوار است و زير سقف سرتاسر ضربي قرار گرفته است. روشنايي اين صحن که در طرفين شمال و جنوب آن دو حوض مستطيل شکل وجود دارد، به وسيله شيشه هاي كوچک محدب تامين مي شود. در طرفين آن چهار پله سنگي وجود داشت که به خزينه بزرگي مي رسيد. اين فضا که خلوتگاهي زيبا و مربع شكل است جايگاه اعيان و اشراف در فصل تابستان بوده است.
حمام قديمي دزک شهر كرد
حمام دزک که در اوايل دوره قاجاريه ساخته شده و سربينه آن درحدود 70 سال قبل توسط شخصي به نام محمد قاسم محتشمي فرزند آعلي بازسازي شده است، در نزديكي قلعه دزک قرار دارد. اين حمام داراي چهار ستون سنگي، 24 طاق و گنبد مي باشد كه در يكي از آن ها خزينه آب گرم بنا شده است.

قلعه ها ، برجها و آتشکده ها در شهرستان شهرکرد

قلعه امير مفخم بختياري شهر كرد
قلعه امير مفخم بختياري که در فاصله 35 کيلومتري جنوب خاوري شهرکرد و در روستاي ذرک از توابع بخش کيار قرار دارد، در سال 1325 هـ . ق و به دستور لطفعلي خان امير مفخم يکي از خوانين بزرگ بختياري ساخته شده است. قلعه مذکور از ساختمان اصلي در دو طبقه، برج نمادين، حوض بزرگ، تالار سفره خانه با گچبري هاي رنگ آميزي شده با موضوعات شکار، شيرين و فرهاد، گل و بوته و... و اطاق آيينه با آيينه کاري هاي زيبا تشکيل شده است. نماي بيروني قلعه با تلفيقي از آجر چيني و کاشي تزيين شده که در استان و در نوع خود بي نظير مي باشد.
قلعه سردار جنگ شهر كرد
قلعه سردار جنگ 40 کيلومتري جنوب خاوري شهرکرد و در روستاي سورک از توابع بخش کيار قرار دارد. اين قلعه متعلق به سردار جنگ - از خوانين متنفذ و مشهور بختياري - مي باشد که حدود 120 سال پيش ساخته شده است. بناي قلعه شامل ساختمان اصلي با دو طبقه زيرزمين و همکف، ابنيه جانبي شمال و جنوب آن، ورودي هشتي شکل و حمام کوچک است و مصالح آن از خشت و نماي آن از آجر مي باشد. طبقه همکف بنا داراي ايوان عريض و طويلي است که 14 ستون دارد. قلعه در عين سادگي و بي پيرايگي ساخته شده و تنها تزيينات و گچ بري هاي ساده و فاقد رنگ آميزي در ورودي اطاق هاي شمالي ايوان به کار رفته است.
قلعه يوسف خان امير مجاهد بختياري شهر كرد
اين بنا در 25 کيلومتري باختر شهرکرد و در روستاي شمس آباد واقع است. اين قلعه که متعلق به يوسف خان امير مجاهد بختياري - يکي از خوانين مشهور بختياري - بوده، حدود 120 سال پيش ساخته شده است. مصالح اين قلعه از خشت بوده، نماي آجري دارد و در دو طبقه همکف و زيرزمين به صورت مجموعه اي شامل ورودي هشتي شکل، چهار برج و ابنيه جانبي ساخته شده است. طبقه همکف بنا داراي يک ايوان ستون دار است و نقوش به کار رفته در ته ستون هاي ايوان شمالي از مهم ترين تزيينات آن به شمار مي رود.
قلعه چالشترشهر كرد
چالشتر كه در 10 كيلومتري شهركرد واقع شده است، سال ها قبل از اين که شهركرد اعتبار پيدا کند، مركز حكومت نشين چهارمحال بود. در اين محل قلعه اي وجود داشت كه متعلق به خدا رحيم خان بختياري بود، البته هم اكنون تنها بخش كوچكي از اين قلعه بر جاي مانده است.
قلعه جونقان شهر كرد
جونقان يا جونقون شهر كوچكي در 38 كيلومتري شهركرد و مقر سكونت خوانين بختياري بوده است. علي قلي خان سردار اسعد در سال 1318 هـ . ق در اين محل قلعه اي به وسعت 14000 متر مربع و با نماهاي بيروني متفاوت براي سكونت خود ساخت. ستون هاي سنگي اين قلعه هر كدام با چند قطعه و در اشكال مختلف بنا شده اند، به طوري كه تمام ستون ها در قسمت بالا چهارگوش هستند. در چند سال اخير بيش تر تزيينات اين بنا از بين رفته و به جز قسمت محدودي از قلعه كه به كتابخانه عمومي اختصاص يافته، بقيه رو به نابودي است.
قلعه دزک شهر كرد
اين بنا که در جنوب خاوري روستاي دزک قرار دارد، در دو طبقه و به صورت باشكوهي ساخته شده است. طبقه اول در وسط داراي يک هشتي ورودي است كه از طرفين به محوطه بزرگ قلعه منتهي مي شود. در طرفين هشتي چهار ايوان قرار دارد كه دو ايوان آن رو به شمال و دو ايوان ديگر رو به جنوب قرار گرفته و شامل چند اتاق و انبار هستند. از طريق ايوان هاي شمالي طرفين هشتي مي توان به طبقه دوم راه پيدا کرد. بعد از مسير راه پله ها محوطه اي بزرگ به نام حوضخانه قرار دارد كه در وسط آن سالن بزرگي به نام سفره خانه با تزيينات گچبري و نقاشي هاي زيبا وجود دارد. اشكال مختلفي از قبيل ملايک به عنوان مظهر پاكي، كله شير حاكي از قدرت و دلاوري و مناظر زيبا از شكار و گچبري هاي گل و بوته در حاشيه هاي بزرگ و كوچک اين سالن ها ديده مي شود. سقف سفره خانه چوبي، به شكل قاب بندي و داراي در و پنجره هاي سيم كوبي شده است. اتاق آينه نيز در جوار حوضخانه و سفره خانه قرار گرفته و به صورت باشكوهي تزيين شده است. اين اتاق تقليدي از سبک اروپايي است و شباهت زيادي به اتاق آينه قصرهاي ايتاليا دارد. در حال حاضر قسمت هايي از آينه هاي اين اتاق فرو ريخته است. در قسمت شمال اين بنا ساختمان اندروني وجود داشت كه به طور كلي از بين رفته است. در کل مي توان گفت که از مجموع چهار برج اين بنا تنها دو برج باقي مانده است.
قلعه تک شهر كرد
اين قلعه در حوالي كوه جهان بين و بر فراز روستاي تک قرار دارد. مساحت محدوده آن 7000 متر مربع بوده و ستون هاي آن به صورت منشوري بنا شده اند. در حياط اين قلعه سه حوض سنگي و كاشي شده وجود دارد.

عمارات و محوطه هاي باستاني در شهرستان شهرکرد

سنگ نوشته رخ شهر كرد
کتيبه رخ از آثار سنگي مهم استان چهار محال و بختياري و مربوط به دوره اسلامي است. اين كتيبه که بر دامنه شمالي گردنه رخ و در كنار جاده باستاني اصفهان - خوزستان قرار دارد، مربوط به دوره شاه عباس دوم و سال 1062 هـ . ق است. در زماني که شاه عباس جهت سركشي به حفر ترعه اي كه قرار بود آب كارون را به زاينده رود منتقل كند، از اين مسير عبور کرد، اشعار اين کتيبه که در مدح او سروده شده بر سطح تخته سنگ حک شد. اين کتيبه که در شهرکرد واقع شده، همواره توجه تمامي علاقه مندان به آثار تاريخي را به خود جلب کرده است.

درباره ی استان تهران

نگاهي كوتاه به شهرستان تهران

مهم ترين منطقه ايران است و به لحاظ اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي نقش مهمي در ميان ساير مناطق كشور ايفا مي كند. شهرستان تهران از شمال به شميرانات، از جنوب به شهرستان ري، از خاوربه شهرستان دماوند و از باختر به شهرستان كرج محدود مي شود. صنايع تهران؛ گستره گوناگوني از صنايع مختلف را در بر مي گيرد و بازرگاني نيز در اين شهرستان از رونق بسيار زيادي برخوردار است. صادرات و واردات داخلي و خارجي در اين شهرستان به وفور به چشم مي خورد و افراد زيادي به شغل بازرگاني و تجارت دراين منطقه اشتغال دارند. گردشگري شهرستان تهران به لحاظ مناسبات صنعتي اين منطقه و جمعيت زياد آن از رونق خوبي برخوردار است.
طبيعت زيباي شهرستان هاي اطراف تهران از جمله دامنه هاي زيباي کوه دماوند و دشت هاي مجاور آن، ارتفاعات و رودخانه هاي متعدد؛ مناطق طبيعي و تفريحي شهرستان تهران را تشكيل داده اند. پايتخت بودن شهر تهران در طي 200 سال گذشته، سبب شده مکان هاي متعدد تاريخي و سياسي در اين منطقه به وجود آيند که ازارزش هاي خاص گردشگري برخوردارهستند. کاخ ها و ارگ ها که بيش تر در دوره هاي قاجاريه و پهلوي ساخته شده اند، خانه ها و باغ هاي قديمي که برخي از آن ها به صورت موزه در معرض ديد مردم قرار گرفته، مساجد تاريخي و کليساهاي متعدد و قديمي به همراه ده ها نگارخانه، موزه، و ... از مکان هاي ديدني و تاريخي شهرستان تهران به شمار مي آيند.
مکان هاي ديدني و تاريخي
تهران به عنوان پايتخت ايران، علاوه بر مركزيت سياسي، اصلي ترين قطب فرهنگي و اقتصادي ايران نيز به شمارمي آيد. وجود امکانات و جمعيت زياد سبب تمرکز مراکز تفريحي و گردشگري زيادي در اين ناحيه شده است. مهم ترين نمايشگاه ها، سالن هاي سينمايي، مراکز اقامتي، مراکز بازي و تفريح، فرهنگ سراها و سالن هاي مجهز ورزشي دراين شهرستان وجود دارند. طبيعت زيباي شهرستان هاي اطراف تهران از جمله دامنه هاي زيباي کوه دماوند و دشت هاي مجاور آن، ارتفاعات توچال، رودخانه کرج و جاجرود، درياچه اميرکبير و لتيان، آبشار دوقلو و ييلاقات دربند و درکه و... از مناطق طبيعي – تفريحي شهرستان تهران به شمار مي آيند. مکان هاي متعدد تاريخي و سياسي نيز دراين منطقه وجود دارند که از ارزش هاي گردشگري برخوردارهستند. کاخ ها و ارگ ها که بيش تر در دوره هاي قاجاريه و پهلوي ساخته شده اند، خانه ها و باغ هاي قديمي که برخي از آن ها به صورت موزه در معرض ديد مردم قرار گرفته، مساجد تاريخي و کليساهاي متعدد و قديمي به همراه ده ها نگارخانه، موزه، و... از مکان هاي ديدني و تاريخي شهرستان تهران به شمار مي آيند.
صنايع و معادن
صنايع شهرستان تهران به دو دسته دستي و صنعتي تقسيم مي شود. صنايع دستي (كارگاه هاي هنري) منبت كاري، خطاطي، قالي و گليم بافي، خاتم سازي، قلم زني، طراحي، كاشي و سراميک سازي، نقاشي و مجسمه سازي از صنايع و هنر دستي ديرينه و سابقه دار در تهران هستند كه تا به حال اصالت آن ها تا حدودي حفظ شده است.
صنايع ماشيني و كارخانه اي تهران گستره گوناگوني از صنايع را در بر مي گيرد. مهم ترين گونه هاي آن عبارتند از: صنايع توليد وسايل نقليه، ماشين سازي، ساخت تجهيزات كارخانه ها، ريخته گري و آهنگري، نورد و تغيير شكل فلزات، صنايع غذايي و قند، صنايع نساجي و چرم، صنايع سلولزي، صنايع شيميايي و دارويي، صنايع كاني غير فلزي، صنايع فلزي، صنايع برق و الكترونيک، و صنايع متفرقه. هم چنين معادن فعال اين شهرستان عبارتند از:
معدن كائولن كريتون، معدن سيليس مبارک آباد، كوارتزيت و سنگ هاي ساختماني، ماسه ريخته گري و سيليس، سنگ آهک، معدن، منگنز و آهن، سنگ گچ، نيتونيت و خاک صنعتي. معادن ياد شده توسط دستگاه هاي اداري و دولتي مانند شركت تامين ماسه و ريخته گري تهران و شركت سهامي كل معادن ايران مورد استخراج و بهره برداري قرار مي گيرند.
کشاورزي و دام داري
بخش كشاورزي از جايگاه خوبي در بافت اقتصادي شهرستان تهران برخوردار است اما درمقايسه با ديگر بخش ها، سهم ناچيز و اندكي را به خود اختصاص داده است. دلايل عمده محدوديت كشاورزي در شهرستان تهران از يك سو به محدوديت هاي طبيعي و از سوي ديگر به رويكرد صنعتي اين منطقه و تبديل زمين هاي كشاورزي مرغوب به مناطق مسكوني و صنعتي بازمي گردد. با اين حال در محدوده خدماتي شهرستان تهران، زمين هاي مزروعي و باغ هايي وجود دارد كه همه گونه محصولات در آن ها كشت و برداشت مي شود. در شهرستان تهران دام داري بيش تر به صورت صنعتي و در حومه شهر جريان دارد و واحدهاي صنعتي دام داري توليد كننده گوشت، شير و فرآورده هاي دامي و لبني هستند. واحدهاي پرورش طيور نيز بيش تر به صورت صنعتي و در اطراف تهران ديده مي شوند كه اين واحدها بر طرف كننده قسمتي از نيازهاي ساكنين هستند. هم چنين تمام ارتفاعات شمال تهران (البرز مركزي) داراي پوشش گياهي مرتعي بوده كه درتابستان ها علاوه بر دام داران محلي مورد استفاده چراي احشام دام داران متحرک و نيمه متحرک مناطق ورامين، جنوب تهران، شهريار و اشتهارد قرار مي گيرد.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
درباره ي وجه تسميه نام تهران؛ برخي ازمحققين بر اين باور هستند که چون اهل تهران زماني كه دشمن حمله مي كرد به ‹‹ته ران›› يعني زيرزمين مي رفته اند؛ منطقه به اين نام موسوم شده است. برخي از تاريخ نگاران نيز معتقدند تهران جزو شهر قصران ري بود و روستاي بالاتر از آن مهران نام داشته است. «ران» به معناي دامنه است، مهران دامنه بالايي و قصران دامنه پاييني رشته كوه البرز بوده است. كسروي در پژوهش هاي خود به اين نتيجه رسيده است كه تهرام (تارم ـ كهران ـ گهران ـ گهرام ـ جهرم) به معناي منطقه گرمسير و شميران (شميرام ـ شميرم ـ شميلان ـ سميران ـ سميرم) به معناي منطقه هاي سردسيراست و نام تهران به معناي منطقه گرمسيري به كار مي رفته است.
برخي ديگر نيز واژه ي تهران را از «طهر» به معناي پاكي مي دانند و گويند به دليل وجود رودخانه هاي فراوان و آب بسيار دراين منطقه به آن «طهران» گفته مي شده است. تهران امروزي كه در رديف يکي از پر جمعيت ترين استان هاي جهان قرار دارد، فراز و نشيب هاي تاريخي فراواني را پشت سر گذاشته است. تهران در مسير حيات اجتماعي و سياسي خود به منظور احراز هويت يک كلان شهر و كسب عنوان پايتخت ايران و مركزيت سياسي كشور، چندين مرحله ي مشخص تاريخي را پشت سر نهاده تا به مقام و موقعيت امروزي رسيده است. در يک بررسي اجمالي تاريخ تهران را مي توان به مراحل زير تقسيم كرد:
- روستايي از روستاهاي قصران بزرگ تابع شهر ري
- در دوره ي پادشاهي صفويان
- در آغاز سلطنت آغامحمد خان قاجاريه و سلسه ي قاجاريه
- در دوره پادشاهي ناصرالدين شاه قاجار يه
- در آستانه و دوره آغازين عصر مشروطيت - در دوره حكومت پهلوي تا سقوط رژيم مشروطه سلطنتي
- در دوره جمهوري اسلامي ايران
درباره ي دوره روستا بودن تهران در كتاب «آثار البلاد و اخبار العباد» آمده «تهران روستايي است پرجمعيت و بزرگ، تابع مركز ري است. باغ و باغاتش زياد و ميوه ي باغات تهران بين ميوه ها ممتاز است و به ويژه انارش مشهور است. خانه هاي مسكوني در ده تهران علي الاكثر خانه هاي زير زميني است ....» كسروي مورخ ايراني مي نويسد« تهران كه امروز تكيه بر جاي هگمتان، شوش،استخر و تيسفون زده و پايتخت كشور ايران است در قرن هاي نخستين اسلامي نامي از آن نتوان يافت و در قرن هاي ديرتر شهر چه اي بيش نبوده و اكنون بهترين و بزرگ ترين شهر ايران است» با تمام گفته هاي مورخين مبني نبود قدمت تاريخي طولاني براي تهران، مولف كتاب «تاريخ طبرستان و رويان و مازندران» در فصل مربوط به رويان آورده و نوشته « چون افراسياب بر لشگر منوچهر غالب آمد و سپاهش منهزم گشته به عراق آمدند و بعد از آن منوچهر غدر افراسياب را معلوم كرد و قارن را تسلي خاطر داد و بند برداشت و به مرتبه ي خود بازفرستاد و منوچهر به نفس خود با لشگر به ري نزول فرمود و افراسياب مقابل منوچهر در دولاب تهران لشگر گاه كرد....»
در هر حال تاريخ تهران تا زماني كه آبادي تهران گسترش و توسعه يافت و شهرها و مناطق متعددي در اطراف اين آبادي به وجود آمد و تهران به شهري با باغ هاي فراوان و آب خوب مشهور شد نا مشخص و متناقض است. حركت سريع تهران در مسير پيشرفت و ترقي از دوران صفويه آغاز شده است.
شاهان صفوي به دليل اعتقادات محكم مذهبي خود بسيار به زيارت حضرت عبدالعظيم حسني(ع) مي رفتند و آب و هواي خوب و باغ هاي فراوان تهران نيز يكي از عواملي بوده كه اين منطقه مورد توجه پادشاهان صفوي قرار گيرد. شاه طهماسب اولين پادشاه صفوي بود كه دستور داد در تهران بناهاي تازه، كاروان سراها و برج و باروهاي مستحكم بنا كنند و به دستور وي 114 برج مطابق با سوره هاي قرآن ساخته و زير هر برج نيز سوره اي قرآن دفن شد. در دوره هاي مختلف پادشاهان صفوي بناهاي متعددي به اين منطقه افزوده شد و پس از انقراض سلسله ي صفويان؛ نادرشاه افشار تهران را در تيول فرزند خود قرار داد. تهران در دوره قاجاريه و آغاز سلطنت آغا محمد خان قاجار به پايتختي ايران برگزيده و دارالخلافه ناميده شد. آقا محمد خان بر خلاف ديگر پادشاهان، علاقه چنداني به ساختن بناهاي عظيم و با شكوه نداشت و از زمان وي فقط عمارت تخت مرمر باقي مانده است. جمعيت شهر را در اين دوره 25 هزار نفر تخمين زده اند. پس از آقا محمد خان قاجار، در عصر سلطنت فتح علي شاه قاجار كه مدت 37 سال بر ايران حكم راني كرد، تهران آباد تر شد. وي بر خلاف آقا محمد خان، بناها و عمارت هاي جديدي ساخت كه از آن جمله مي توان به توسعه و تزيين عمارت تخت مرمر، احداث تخت مرمري در وسط ايوان، ساختن مسجد امام، مسجد عزيزالله ، مدرسه مروي و چندين باغ از جمله باغ نگارستان اشاره كرد. حاج ميرزا آقاسي صدراعظم محمد شاه قاجار نيز بناهايي از جمله محله محمديه و محله عباس آباد در جنوب بازار را احداث كرد. در زمان محمد شاه احداث بناهاي جديد هم چنين ادامه داشت. ضلع جنوبي مسجد جمعه تهران و بازار بين اين مسجد و مسجد شاه را كه ‹‹بين الحرمين›› مي نامند از آثار دوران حكومت محمد شاه است. در دوران حكومت ناصرالدين شاه، جمعيت تهران را در حدود صد و پنجاه هزار نفر برآورد كردند. همراه با گسترش شهر تهران، ناصرالدين شاه، ميرزا يوسف مستوفي الممالك صدراعظم و ميرزا عيسي وزير را مامور طراحي نقشه شهر تهران كرد. با توجه به اين که خلفا و سلاطين عثماني، بر اساس دشمني قديم با ايرانيان شيعي مذهب، استانبول را دارالخلافه و اسلامبول نام نهاده بودند (كلمه استانبول را به اسلامبول به معني شهر اسلام و مركز خلافت اسلامي تحريف كردند)، ناصر الدين شاه نيز در مقابله با آن در سال 1284 هجري هنگام افتتاح مجدد شهر، تهران را ‹‹دارالخلافه ناصري›› ناميد. بعدها اين نام منسوخ و همان نام تهران مرسوم شد.
نظام اداري ايران در دوره قاجاريه ساختار قاعده مند و منظمي نداشت و به مملكت، ايالات و ولايات تقسيم مي شدو بلوك و بلاد و قصبات از توابع آن ها به شمار مي رفت. در آن زمان تهران و توابع(تقريبا شهرستان امروزي) حاكم نشين ناميده مي شد.
تهران در دوره مشروطه نقش بسيار مهم سياسي و اجتماعي در كشور ايفا كرد ولي اين نقش تغييري در سيما و ساختار تهران به وجود نياورد. در دوره پهلوي نيز تهران فراز و نشيب تاريخي بسياري را گذراند و حوادث تاريخي و كودتاهاي متعددي را شاهد بود و خيابان هاي جديد به سبك غربي ها در آن ساخته شد و شكل ظاهري مغازه هاي جديد تغييرات اساسي و غير سنتي يافت.
تهران در آغاز دوره جمهوري اسلامي پس از انقلاب اسلامي 1357 يكي از مهم ترين و خبرسازترين مناطق جهان شد و پس از انقلاب اسلامي به سرعت بر گسترش و توسعه خود ادامه داد و بناها و مراكز متعدد به همراه جمعيت بسيار زيادي در اين منطقه ساكن شدند. به تدريج چندين بخش، شهر، دهستان و ده نيز جزو الحاقات تهران به شمار آمده و اين منطقه را به شهرستان تهران تبديل نمود. شهرستان تهران امروزه يكي از آباد ترين و بهترين مناطق ايران به شمار مي آيد كه جمعيتي حدود 7 ميليون نفر را در خود جاي داده است.
مشخصات جغرافيايي
تهران در دامنه رشته كوه هاي البرز مركزي به سمت شمال، جنوب، خاور و باختر گسترش يافته و در حال حاضر در مسيري قرار دارد كه از همه جهات با راه هاي درجه يک آسفالته به ساير مراكز استان ها وصل مي شود. شهرستان تهران از شمال به شميرانات، از جنوب به شهرستان ري، از خاور به شهرستان دماوند و از باختر به شهرستان كرج محدود مي شود. شهر تهران مركز شهرستان تهران و پايتخت ايران است كه از نظر جغرافيايي بين 51 درجه و 17 دقيقه تا 51 درجه و 33 دقيقه درازاي خاوري و بين 35 درجه و 37 دقيقه تا 35 درجه و 37 دقيقه پهناي شمالي و بلندي بين 1100 متر تا 1500 متر واقع شده است. سرتاسر ناحيه شمال باختري تهران يعني شمال بخش كن به ارتفاعات البرز محدود مي شود، اما بقيه كوه هاي شمال تهران در ناحيه شميرانات واقع شده اند. رودخانه هاي دارآباد، دركه، كن، سرخه حصار و جعفر آباد از مهم ترين رودخانه هاي اين منطقه هستند. آب و هواي قسمت جنوبي تهران به طرف شهر ري متمايل به گرم و خشک، قسمت مركزي معتدل و هواي ناحيه شمالي آن متمايل به سرد است. پوشش گياهي شهرستان تهرا ن ازانواع رستني ها شامل درختان و درختچه ها و گياهان دارويي و صنعتي تشکيل مي شود. برخي قسمت هاي تهران داراي جنگل هاي مصنوعي و طبيعي با ارزش گردشگري هستند.

طبيعت در شهرستان تهران

رودخانه جاجرود (jajrud) تهران
جاجرود يک رود دايمي است که 140 كيلومتر طول دارد. اين رودخانه که در شهرستان هاي تهران، ورامين و قم جريان دارد و از تلاقي رودخانه گرمابدره و ريزابه‌اي كه در روستاي زايگان (zaygan) در 34 كيلومتري شمال خاوري تهران به هم پيوسته‌اند، تشكيل مي ‌يابد. نخست دهستان روبار قصران را رو به سوي جنوب باختري طي مي ‌كند و پس از آميختن با رودخانه لجني فشم (Fasam) با رودخانه شمشک مخلوط گشته و رو به جنوب تغيير مسير مي ‌دهد و در دره باختري كوه امام با رودخانه آهار مخلوط مي ‌شود، سپس به سوي جنوب خاوري روان مي ‌گردد و در روستاي كلوگان (Kolugan) با رودخانه امام مخلوط مي شود. پس از عبور از روستاهاي رودک و زربند و لشگرک به دهستان لواسان كوچک وارد مي ‌شود. در اين دهستان نخست با رودخانه ناصر آباد مخلوط شده و روستاهاي عباس آباد، جاجرود و خسرو آباد را مشروب مي ‌كند و پس از قطع راه اتومبيل رو تهران - آمل به دهستان سياهرود وارد مي ‌شود. در اين دهستان روستاهاي سعيد آباد و ترقيون (Targgiyun) و سنجريان (Sanjariyan) را سيراب ساخته و به منطقه حفاظت شده خجير (Xojir) وارد مي ‌شود و پس از عبور از دامنه خاوري كوه سوري قلعه (Surigaleh) در روستاي يوردشاه (Yurd-e-sah) با رودخانه دماوند مخلوط شده و به دهستان بهنام پازوكي از شهرستان ورامين وارد مي ‌گردد. در اين دهستان از كنار يوردشاه، دروازه پارچين و سرخ حصار مي ‌گذرد و پس از عبور از منطقه تخت چنگي به دشت ورامين وارد مي ‌گردد و به شاخه‌هاي بسياري تقسيم شده و ضمن عبور از روستاهاي بهنام پازوكي جنوبي، بهنام سوخته جنوبي، بهنام عرب شمالي، بهنام وسط جنوبي و بهنام عرب جنوبي با نام رودخانه جاجارو به دهستان قهرود از شهرستان قم مي ‌ريزد و سرانجام در دامنه جنوبي كوه بند سياه، 89 كيلومتري شمال خاوري قم، به درياچه نمک قم وارد مي شود. شيب متوسط اين رود 1 درصد و مسير كلي آن جنوبي است. كناره هاي اين رودخانه براي مردم تهران و شهرستان هاي اطراف از ارزش هاي گردشگاهي برخوردار است.
رود شور يا ابهر رود تهران
رود شور از كوه هاي سلطانيه قزوين سرچشمه گرفته و از به هم پيوستن دو رودخانه خزررود و ابهررود و برخي از رودهاي كوچک فرعي ديگر تشكيل مي ‌شود و با جهت كلي شمال باختري به جنوب خاوري از 6 كيلومتري جنوب باختري حسن آباد (مركز بخش فشاپويه) گذشته و بر شوره‌ زار خاور حوضي سلطان جذب مي ‌گردد و پس از آبياري ابهر، قزوين، ساوجبلاغ و تهران به رودخانه كرج مي پيوندد. اين رودخانه به دليل داشتن نمک در پايين دست، براي كشاورزي مناسب نيست ولي شاخه هايي از آن از امکانات گردشگاهي برخوردار است.
طالقان رود تهران
رود طالقان که از كوه هاي كندوان و كهار بزرگ در شمال باختر تهران سرچشمه مي گيرد و سواحل آن به ويژه در بخش هاي بالادست داراي ارزش هاي تفريحي و جهانگردي است. اين رود در دره طالقان به سوي باختر جريان مي يابد و سپس به سفيد رود مي پيوندد. طول اين رودخانه 180 كيلومتر است و از شاخه هاي مهم آن مي توان به علي زان، خسبان و الموت رود اشاره کرد كه از كوه هاي تخت سليمان سرچشمه مي گيرند.
قله توچال تهران
قله توچال است که 3957 متر ارتفاع دارد، معروف ترين و مرتفع‌ترين كوه شمال تهران است. قله توچال در 7 كيلومتري (خط تقسيم) دربند قرار دارد. اين قله و اطراف آن به علت ارتفاع زياد در بيشتر اوقات سال پوشيده از برف بوده و به خاطر داشتن هواي معتدل و مطبوع در اواخر بهار و تابستان به ويژه روزهاي تعطيل محل تفرجگاه علاقمندان به طبيعت و كوهستان مي باشد. پوشش گياهي مناسب اين قله جهت چراي دام مورد استفاده قرار مي ‌گيرد.
غار بيوک آغا تهران
اين غار در مسير جاده كن قرار دارد كه پس از گذشتن از امام زاده داوود و جاده ده سنگان مي توان به آن رسيد. غار بيوک آغا در مسير راه كوه نورداني است كه به بلندي هاي منطقه صعود مي كنند.
دره كن - سولقان تهران
اين دره در شمال خاوري شهر تهران قرار دارد و رودخانه كن كه از بلندي هاي شمال البرز سرچشمه مي گيرد، در مسير آن جريان دارد. مسير اين دره داراي هوايي بسيار فرح بخش و قهوه خانه هايي است كه انبوه مشتاقان براي گذران اوقات فراغت خود به آن روي مي برند. رودخانه پر آب كن، در ماه هاي گرم تابستان جايي براي آب تني كوه نورداني است كه به ارتفاعات منطقه صعود مي كنند. در فصل بهار و پاييز مي توان زيباترين چشم انداز ها را در دره كن - سولقان ديد.

عمارات و محوطه ها باستاني درشهرستان تهران

حوض خانه باغ قديم نگارستان تهران
حوض خانه باغ نگارستان بنايي در باغ نگارستان است که شکل هشت گوش دارد. در اين حوض خانه شاه نشين هايي به سبک بناهاي دوره زنديه و مزين به گچ بري هاي عالي وجود دارد که امروزه در محل موزه هنرهاي ملي قرار گرفته است. اين بنا در عهد فتح علي شاه و محمدشاه قاجار ساخته شده است. باغ نگارستان در اوايل سده سيزدهم هـ . ق بين سال هاي 1228 تا 1230 بنا شد. حوضخانه اين باغ كه طرح صليبي داشت با چهار شاه نشين اطرافش به باغ منتهي مي شد. بناي صليبي شكل گنجينه كه در نيمه اول قرن سيزدهم ساخته شده بود توسط هنرمندان معاصر، به شكل مستطيل درآمد و در سال 1309 شمسي، به گنجينه تعلق گرفت.
عمارت باغ فردوس تهران
عمارت باغ فردوس از بنا هاي متعلق به قرن 12 هجري قمري است که در باغ گسترده و پر درختي قرار دارد و به سبب زيبايي و سرسبزي كه داشت به باغ فردوس معروف شد. اين عمارت در محله تجريش واقع شده است. بناي آن در زمان محمد شاه قاجار بنا شد و در سال 1264 هجري قمري - بعد از مرگ محمدشاه - به صورت متروكه درآمد. در زمان ناصرالدين شاه عمارت و باغ آن مورد توجه نظام الدوله معيرالممالک قرار مي گيرد و بعد از خريد، آن را مرمت كرده و باغ فردوس نام مي نهد. وسعت باغ فردوس حدود 20 هزار متر و مساحت بناي آن هزار متر مربع است که در سه طبقه و نيم ساخته شده است. بناي عمارت از قسمت مياني دو طبقه و از جبهه باختري و خاوري سه طبقه است. در قسمت مياني عمارت دو تالار بر روي هم بنا شده كه سقف تالار اول از مقرنس هاي گچي با اشكال خاص پوشيده شده است. روي ديوارهاي جانبي و دهانه درب جنوبي تزيينات گچي پركاري ديده مى شود. بام عمارت شيرواني و به سبک خانه هاي شميران است. درها و پنجره ها همه از چوب و شيشه هاي رنگي ساخته شده اند. اين عمارت با شماره 1876 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
عمارت تخت مرمر تهران
ايوان تخت مرمر عمارتي از مجموعه کاخ گلستان است که مراسم سلام و بارعام طبقات مختلف مردم در مقابل آن برگزار مي شده است. تخت مرمر در سه سال اول سلطنت كريم خان زند در سال هاي 1163 تا 1165 هجري قمري بنا شده است. پس از فوت كريم خان زند، آقامحمدخان قاجار آن را تكميل كرده و در سال 1206 هجري قمري دستور داد مواد و مصالحي بيش تر از مصالح ساختماني و قطعات نقاشي و تزييني كاخ سلطنتي كريم خان از شيراز به تهران بياورند و در ساختن تخت مرمر به كار گيرند.
تخت مرمر يا تخت سليمان به شكل يک سكوي ديواره دار بلند از شصت و پنج قطعه مرمر بزرگ و كوچک ساخته شده و در وسط ايوان مستقر گرديد. اين تخت به دستور فتحعليشاه قاجار، در سال 1220 هجري قمري از سنگ مرمر ساخته شد كه اكنون در وسط ايوان اصلي كاخ قرار دارد و نام اصلي آن تخت سليمان است. ارتفاع تخت مرمر از كف ايوان نزديک به يک متر است و از چهار طرف بر دوش شش فرشته، سه ديو و يازده ستون مارپيچ قرار گرفته است. در گرداگرد آن طارمىهايي ساخته شده كه از داخل و خارج، كتيبه هايي دارد و شعرهايي روي آن به خط نستعليق خوش نوشته و زراندود شده است. به نظر مي ‌رسد عمر بعضي از قسمت‌هاي تخت مرمر كه از بناهاي دوره زنديه است، از ساير بناهاي موجود در كاخ گلستان بيش تر باشد. در اطراف اين ايوان، آثار نقاشي و تزيينات فراوان دوران قاجار به يادگار مانده است. پس از فتحعليشاه، ديگر شاهان قاجار هم به پيروي از اجداد خويش در تكميل تزيينات و آراستن بناهاي كاخ اقدام كردند. اين ايوان در دوره قاجار، محل به تخت نشستن پادشاهان و برگزاري مراسم و اعياد رسمي بود.
عمارت مدرسه مروي تهران
مدرسه فخريه(مروي) از بناهاي قرن سيزدهم هجري قمري است كه شامل جلوخان، سردربلند، صحن وسيع، حجره ها و چندين ايوان مزين به كاشي كاري خشتي است. باني مدرسه شخصي به نام فخرالدوله بود كه در زمان فتحعليشاه قاجار حاكم مرو شد، از اين رو بناي ياد شده فخريه خوانده مى شود و به مدرسه مروي نيز معروف است. بالاي درب ايوان در مقابل درب ورودي مدرسه، عباراتي به خط نستعليق نوشته شده و در طرفين آن، دو لوحه كاشي به قطعي بزرگ نصب شده است.
بناي ا نجمن آثار و مفاخر فرهنگي تهران
ساختمان بناي انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، ساختماني قديمي است كه از خانه هاي حسين پاشاخان (معروف به اميربهادر) وزير دربار مظفرالدين شاه بود. اين بنا به حسينيه اميربهادر معروف است. عمارت 3 هزار متري امير بهادر كه نزديک به يک صد سال پيش ساخته شده، داراي تالار بزرگ آيينه كاري در طبقه همكف و تالار بزرگ سخنراني در طبقه اول است. در پاييز 1301 انجمن آثار و مفاخر فرهنگي با هدف افزايش علاقه مردم به آثار قديمي تاريخي، علمي و صنعتي ايران و براي نگهداري صنايع دستي و حفظ سبک و شيوه قديم آن ها اقدام به تشکيل انجمني در اين عمارت کرد. اين بنا در خيابان وليعصر و در نزديكي هاي پل اميربهادر قرار دارد.
خانه وثوق الدوله تهران
بناي خانه وثوق الدوله در سال 1253 هجري قمري(قرن سيزدهم) به پايان رسيد و شامل تالارها و اتاق هاي متعددي است كه با گچ بري هاي عالي مزين شده اند.
منزل امام جمعه تهران
منزل امام جمعه از بناهاي عالي نيمه دوم قرن سيزدهم هجري قمري و محل سكونت امام جمعه تهران در دوران قبل از انقلاب اسلامي بود. اين بنا داراي اتاق ها و تالارهاي متعددي است كه داخل آن ها با گچ بري هاي زيبا تزيين شده است. درب هاي نفيس، اتاق ها و راهروهاي اين بنا از نظر دقت و ظرافت در كنده كاري و نجاري چشم گير است. خانه مشيرالدوله تهران
خانه مشيرالدوله از بناهاي قديمي تهران است که در حد فاصل خيابان منوچهري و جمهوري اسلامي در كوچه پيرنياي لاله زار واقع شده است. اين عمارت منتسب به حسن پيرنيا ملقب به مشيرالدوله است كه از رجال برجسته دوران قاجار بود. عمارت مشيرالدوله سه طبقه بوده و مصالح به كار رفته در آن عمدتا خشت و آجر است ولي شيوه پوشش در طبقات مختلف متفاوت است. تزيينات بنا در نهايت سادگي كار شده و سطوح نماي خارجي آن ساده و يک دست آجر با بندكشي گچي است. سطح و داخل بنا نيز عمدتا صاف و يک دست مي باشد. گچ بري و فرنگي كاري ايوان شمالي و كاشي كاري اتاق هاي زيرزمين بنا، مهم ترين تزيينات آن را تشكيل مى دهند. كاشي هاي به كار رفته در زيرزمين از جنس خشت و در ابعاد بزرگ و منقوش به تصوير شخصيت هاي اساطيري و تاريخي است. اين بنا به لحاظ قدمت و اهميت معماري آن تحت شماره 1899 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
باغ گلشن تهران
باغ گلشن اولين پارک عمومي تهران بود که در سال 1286 هجري قمري در زمان نخستين طرح سامان دهي بافت شهري تهران ساخته شد و لقب اولين پارک عمومي شهر را به خود اختصاص داد.
كتابخانه ملي تهران
ساختمان كتابخانه ملي در شمال بزرگراه شهيد همت در زميني به وسعت حدود 62 هزار متر مربع ساخته شده و مهم ترين ساختمان عمومي احداث شده پس از دوران انقلاب اسلامي در ايران است. طراح اين كتابخانه سازمان مجري ساختمان‌ها و تاسيسات دولتي عمومي وزارت مسكن و شهرسازي و دستگاه بهره‌بردار، سازمان اسناد و كتابخانه ملي است. ساختمان كتابخانه داراي حدود 97 هزار متر مربع زيربناست و در شرايط عادي مي‌تواند تا حدود 4 ميليون جلد و در صورتي كه از سيستم قفسه‌بندي فشرده و يا رباط استفاده شود تا 7 ميليون جلد كتاب و نشريات ادواري را در خود جاي دهد.
شهرک سينمايي تهران
ساخت شهرک سينمايي در سال 1358 با مساحت 10 هكتار براي بازسازي صحنه هايي از تهران قديم (حدود 120 سال پيش) به همت علي حاتمي (کارگردان مشهور ايراني) آغاز شد و با فراهم شدن مجموعه عكس هايي از ساختمان ها، عمارت هاي دولتي، محله ها و خيابان هاي تهران آن روزگار، طرح هاي اوليه اين شهرک تهيه شده و در اختيار "جاني كورتينا" و ديگر دكوراتورهاي ايتاليايي قرار گرفت. طراحي نماي عمارت ها، مغازه ها، محله ها و گذرها با توجه به عكس هاي آن زمان صورت گرفته و سعي شده است در حد امكان،‌ ساختمان هاي تاريخي و معروفي كه در گذر زمان شاهد حوادث و جريان هاي مختلف بوده اند،‌ بازسازي شوند. شهرک سينمايي شامل سه مجموعه است.
- خيابان لاله زار،‌ ساختمان شهرداري و ميدان توپخانه تهران قديم.
- قسمتي كه به لاله زار متصل شده و شامل محله هاي قديمي تهران مانند عودجلان و پامنار در فراسوي بازار تهران است.
- فضاهاي شهري مربوط به دوران سربه داران كه در پشت محله هاي قديمي تهران قرار گرفته است. باتوجه به فضاي وسيع اين شهرک، قرار است ساختمان هاي ديگري از جمله نظميه تهران، بانک شاهي، تلگراف خانه، ميدان بهارستان، مجلس شوراي ملي سابق و … در‌آن بازسازي شود.
تپه و قبرستان قيطريه تهران
تپه و قبرستان قيطريه در منطقه قيطريه واقع شده و مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد است.
كتيبه‌ي تنگه واشي تهران
اين كتيبه متعلق به دوره‌ي قاجار بوده و در منطقه‌ي ييلاقي تنگه واشي واقع شده است.
ساير خانه هاي قديمي تهران
در شهرستان تهران خانه هاي قديمي زيادي وجود دارد که بعضي از آن ها امروزه به عنوان موزه و برخي ديگر به عنوان بناي تاريخي به ثبت ملي رسيده است. برخي از اين عمارت ها به شرح زير مي باشد.
- خانه احساني واقع در خيابان اميركبير، پامنار، كوچه بهاءالدوله.
- خانه بازار مسگرها واقع در خيابان شهيد مصطفي خميني.
- خانه صفوي واقع در خيابان شهيد مصطفي خميني، سرچشمه.
- خانه ماندلا (كوشک) واقع در خيابان فردوسي، خيابان كوشک.
- خانه قوام السلطنه واقع در خيابان سي تير كه اكنون موزه آبگينه است.
- خانه ابوالقاسم تفضيلي واقع در خيابان اميركبير روبه روي اكباتان.
- خانه هدايت واقع در خيابان هدايت.
- خانه استاد حسين بهزاد واقع در خيابان بهزاد (شهيد) حسن نوفلاح.
- خانه كلار آبكار واقع در خيابان جمهوري.
- خانه قديمي سه راه امين حضور مربوط به دوره قاجاريه، سه راه امين حضور.
- خانه علاءالدوله: مربوط به دوره قاجاريه خيابان فردوسي.
- خانه نصرالدوله مربوط به دوره قاجاريه، سرچشمه، كوچه مرآت.
- خانه مستوفي الممالک مربوط به دوره قاجاريه، بوذرجمهري، گذر مستوفي.

مساجد و مدراس مذهبي درشهرستان تهران

مسجد و مدرسه سپهسالار تهران
مدرسه سپهسالار از مدارس بزرگ و زيباي قرن سيزدهم هـ . ق در شهرستان تهران است. اين بنا در خيابان شهيد مصطفي خميني فعلي واقع شده است. بانيان اين مسجد عظيم - كه به مدرسه ناصري تهران نيز مشهور بود- حاج ميرزا حسين خان سپهسالار قزويني صدراعظم دوره ناصرالدين شاه قاجار و برادرش مشيرالدوله بودند. اين بنا که از بزرگ ترين مدرسه هاي تهران مي باشد، 62 متر طول،61 متر عرض و در حدود 60 حجره دارد و ارتفاع گنبد آن 37 متر است و در صحن مدرسه، باغچه اي پردرخت و زيبا با آب نما ساخته شده است. ساختن اين عمارت معتبر در سال 1296 هجري قمري آغاز شد. مجموعه اين بناي شكوهمند شامل جلوخان، سردر، دهليز، ساختمان دو طبقه و حجره هاست. اين ساختمان داراي چهار ايوان، گنبدي بزرگ، شبستان و چهل ستون، هشت گل دسته، مناره كاشي كاري و مخزن يک كتابخانه معتبر است. درب ورودي اصلي مدرسه در حاشيه خيابان بهارستان قرار دارد. از ضلع خاوري نيز دري به مسجد و مدرسه باز مى شود. در اين دهليز، شاه كاري از معماري و كاشي كاري معروف به هفت كاسه (تاق معلق) به يادگار مانده است. بالاي ايوان شمالي اين بنا يک ساعت بزرگ نصب و كتيبه هاي بى شماري روي كاشي نقش شده است. از مشخصات ممتاز تزيينات اين بنا، گذشته از تاق معلق، كاشي هاي محصور و خشتي رنگارنگ بناست كه داراي مناظري بسيار زيباهستند. از لحاظ هنر حجاري و سنگ تراشي نيز ستون هاي يکپارچه آن قابل توجه است.
مسجد جامع تهران
مسجد جامع تهران متعلق به قرن سيزدهم هجري قمري است که قسمت هاي مختلف آن در طول زمان و توسط افراد مختلف ساخته شده است. معماري بخش هاي مختلف اين مجموعه، حاكي از شكل‌گيري تدريجي مجموعه بنا است. برخي ساخت اين مسجد را در زمان شاه‌ عباس دوم صفوي و برخي قرن نهم هجري قمري مي ‌دانند ولي آن چه اكنون قابل رويت است، قديمي ‌تر از قرن سيزدهم به نظر نمي ‌رسد. كتيبه‌اي در ايوان خاوري و در ورودي به شبستان بزرگ مسجد مورخ به سال 1240هـ . ق و كتيبه ديگري در اين ايوان به تاريخ 1366هـ . ق وجود دارد. در ايوان جنوب باختري حياط تاريخ 1252هـ . ق خوانده مي ‌شود كه مربوط به مرمت اين بخش از بنا مي باشد. محراب شبستان پشت اين ايوان داراي تاريخ 1344هـ . ق است. در دوره‌هاي بعد از ساخت مسجد، مرمت و الحاقاتي درآن صورت گرفته كه براي نمونه مي ‌توان به احداث كتابخانه اشاره كرد. در كتابخانه اين مسجد كتيبه اي وجود دارد که اقدامات انجام شده در سال 1389هـ . ق را بيان مي ‌كند.
مسجد و مدرسه حكيم باشي تهران
مسجد و مدرسه حكيم باشي از بناهايي است که توسط ميرزا احمد حكيم ‌باشي وقف مسجد و مدرسه شده است. اين بنا متعلق به قرن 13 هجري شمسي است که بر ايوان جنوبي مدرسه تاريخ 1234 ديده مي ‌شود و در كتيبه وقف ‌نامه واقع در سردر مدرسه تاريخ 1257 قيد شده است. اين بنا به مسجد آقا محمود نيز شهرت دارد.
مسجد نظام‌الدوله تهران
مسجد نظام‌الدوله از بناهاي به يادگار مانده از دروه ناصرالدين شاه قاجار است. كتيبه كاشي اطراف محراب مسجد تاريخ 1310 هـ . ق را نشان مي دهد. اكنون در حياط مسجد كتيبه اي قرار دارد كه تصوير باني مسجد که امير توپخانه وقت بود، بر آن ديده مي ‌شود.
مسجد مدرسه اقصي تهران
مسجد مدرسه اقصي يا مشيرالسلطنه از بناهاي به يادگار مانده از قرن 14 هـ . ق است که تنها كتيبه بنا بر روي برج ساعت آن واقع شده و مورخ سال 1312 هـ . ق است. باني اين مدرسه در زمان ساخت بنا وزير خزانه‌ داري مظفرالدين شاه قاجار بود و در اواخر عمر صدراعظم محمد عليشاه قاجار شد. نام اصلي بنا كه توسط واقف به بنا اختصاص داده شد، مسجد اقصي مي ‌باشد ولي در ميان مردم به مشيرالسلطنه شهرت يافته بود.
مسجد مدرسه معيرالممالک تهران
مسجد مدرسه معيرالممالک توسط دوستعلي خان نظام الدوله، خزانه ‌دار و داماد ناصرالدين شاه قاجار بنا شده است. وي در بناي شمس العماره مباشرت داشته و بنيان گذار ابنيه باغ فردوس تجريش و زعفرانيه نيز بوده است.
مسجد مدرسه خازن الملک تهران
مسجد مدرسه خازن الملک از بناهاي اسلامي قرن 13 هجري قمري است. در كاشي كاري حياط اين مدرسه تاريخ 1293 هـ . ق نوشته شده است و بر زيلوهاي اين مدرسه تاريخ 1293هـ . ق منقوش است. تنها كتيبه موجود در فضاي بقعه سيد ولي، بر درب ورودي گنبدخانه نيز داراي تاريخ 1298هـ . ق مي ‌باشد.
مسجد قنبرعلي خان تهران
مسجد قنبرعلي خان در سال 1288 هجري قمري ساخته شده و شامل رواق صحن و گنبد و پوششي مزين به كاشي كاري هاي زيباست. باني مسجد شخصي به نام قنبر علي خان بوده و به همين جهت به اين نام موسوم شد.
مسجد مشيرالسلطنه تهران
بناي مسجد مشيرالسلطنه كه در اوايل قرن چهارم هجري قمري توسط مشيرالسلطنه ساخته شده داراي رواق صحن و گنبد و پوششي كاشي كاري شده است. يک ساعت قديمي نيز پس از ساخت بنا در اين مسجد نصب شده است.
مسجد سيدعزيزالله تهران
مسجد سيد عزيزالله در قرن سيزدهم هجري قمري ساخته و نام آن از روي نام باني مسجد برگرفته شده است. در كاشي كاري هاي داخل ايوان هاي اين مسجد كه داراي چهار ايوان و گنبد دو پوششي است نهايت دقت به كار رفته است. دربدنه داخلي يكي از ايوان ها نيز كتيبه اي به خط ثلث وجود دارد كه در پايان آن، نام كاتب و تاريخ نصب كتيبه نوشته شده است.
مسجد و مدرسه شيخ عبدالحسين تهران
مسجد و مدرسه شيخ عبدالحسين از بناهاي متعلق به قرن سيزدهم هجري قمري است. تنها كتيبه باقي مانده از ساختمان اين بنا داراي تاريخ سال1270هجري قمري مي باشد. از آن جا كه بازرگانان آذربايجان مقيم تهران، در اين مسجد مراسم تعزيه برگزار مىكردند، به اين بنا مسجد ترک ها و يا مسجد آذربايجاني ها هم گفته شده است. در ضلع باختري اين مسجد، مسجد قديمي و بزرگ ديگري است كه هم زمان با بناي مسجد اوليه ساخته شده است. سبک معماري آن به صورت چهار ايواني است و داراي سردري بلند، صحن وسيع، حجره هاي دو طبقه و كاشي كاري زيباست. اين مسجد به همت مرحوم شيخ عبدالحسين تهراني معروف به شيخ العراق ساخته شد و به همين دليل به نام مسجد شيخ عبدالحسين موسوم شد.
مسجد امام خميني تهران
مسجد امام خميني(سلطاني) از مسجدهاي بزرگ و معروف تهران است كه از دوران فتح علي شاه قاجار به يادگار مانده است. ساختن بناي مسجد در سال 1240 هجري قمري پايان يافت و نام فتح علي شاه در پيشاني ايوان بزرگ در سمت قبله، به خط نستعليق نوشته شده است. در سال 1307 هجري قمري به دستور ناصرالدين قاجار تعميراتي در مسجد انجام شد و دو مناره سردر مسجد، كه به طرفين ايوان شمالي افزوده شده است، در همين زمان به اين بنا اضافه گرديد. نام ناصرالدين شاه قاجار نيز بر سردر جلوخان شمالي ديده مى شود. اين مسجد از لحاظ وسعت صحن، شبستان هاي زيبا، گنبد عظيم كاشي كاري، تاق ها و سردر، باشكوه و جالب است و نمونه هاي كاشي كاري بديع آن زمان، در اين بنا ديده مىشود ولي طرح ساختماني گنبد اصلي مسجد، بر اثر تعميرهاي سال هاي گذشته به صورت صاف درآمده است. اين مسجد در انتهاي خيابان ناصرخسرو واقع شده است و به بازار تهران محدود است.
مسجد جامع رجب علي تهران
مسجد جامع رجب علي از مسجدهاي قديمي شهر تهران است که متعلق به دوره قاجاريه بوده که صحني وسيع و شبستان تابستاني و زمستاني دارد. ايوان زيباي اين مدرسه و شبستان قديمي مسجد از لحاظ سبک ساخت و اسلوب كاشي كاري و هم چنين كتيبه خط ثلثي كه بر بالاي ايوان رفيع نصب شده، بسيار جالب و ارزنده است. تاق نماهاي ايوان و دو گوشواره بالايي آن، داراي تاق بندي و كاشي كاري ممتاز است. در اين قسمت از بنا كتيبه اي كه به خط ثلث سفيد رنگ بر متن كاشي هاي لاجوردي نصب شده، حاكي از مرمت مسجد است. تاق نماهاي ايوان و صحن مسجد مزين به كاشي كاري هايي خوش طرح است. در پشت اين ايوان بلند، شبستان و حجره هاي مسجد واقع شده است. اين شبستان از نظر هنر معماري و تزيينات كاشي كاري دوران قاجار، بسيار زيبا و حايز اهميت است. در ميان دايره كاشي ايوان، نام كاشي كار و استاد بنا ثبت شده است. اين مسجد در خيابان بوذرجمهري در محله درخونگاه واقع شده است.
مدرسه معزالدوله تهران
مدرسه معزالدوله از بناهاي وقف شده توسط محمداسماعيل‌ ميرزا معزالدوله مي باشد که به سعي و کوشش حاجيه فرخ لقا خانم زوجه مرحوم معزالدوله بناي مدرسه به پايان رسيد. بر کتيبه موجود در مدرسه، تاريخ 1317 ثبت شده است.
مدرسه فيلسوف الدوله تهران
مدرسه فيلسوف الدوله که از بناهاي عهد مظفرالدين شاه قاجار مي ‌باشد، توسط ميرزا كاظم طيب رشتي فيلسوف الدوله ملقب به ملک الطبا بنا شده و در سال 1322 وقف شده است. معروف است که بناي اين مدرسه ده سال به طول انجاميد و عاقبت هم پايان نيافت زيرا فيلسوف مي خواست دو مناره سر در اصلي را زيباتر از مناره‌هاي امام زاده سيداسماعيل در مجاورت بناي خود تزيين نمايد ولي عمر او كفاف نداد و مناره هم چنان آجري و نيمه تمام باقي مانده است.

آرامگاه هاي ، امامزاده ها و زيارتگاه ها درشهرستان تهران

مقبره هاي ديلمي و سلجوقي ري
مقبره هاي ديلمي و سلجوقي يا كوه نقاره خانه که مربوط به دوران سلجوقي است از يادگارهاي تاريخي شهرري بوده و با شماره 203 به ثبت رسيده است.
گورستان ابن بابويه ري
ابن بابويه يكي از گورستان هاي قديمي شهر تهران است كه پيش از تاسيس بهشت زهرا، بزرگ ترين گورستان شهر بود. اين گورستان در فضايي آرام و سرسبز در زميني به مساحت 5/9 هكتار ايجاد شده است. گورستان ابن بابويه موزه اي ارزشمند است كه مردان بزرگ تاريخ معاصر ايران را در خود جاي داده است. از جمله اين بزرگان مى توان به ميرزاده عشقي شاعر بزرگ و انقلابي، دهخدا اديب و خالق لغت نامه دهخدا و دكتر حسين فاطمي وزير امور خارجه ايران در دوران نهضت ملي كردن صنعت نفت اشاره كرد.
گورستان حضرت عبدالعظيم ري
گورستان عبدالعظيم در جنوب خاوري صحن بيروني حرم حضرت عبدالعظيم واقع شده و زير نظر سازمان حج و اوقاف اداره مى شود. در اين گورستان بزرگان زيادي آرميده اند از آن جمله مي توان به "ستارخان" سردار ملي ايران اشاره نمود. آرامگاه سردار ملي در فضايي بسيار ساده و گمنام با سنگي قديمي كه نام سردار بسيار ساده و بي پيرايه بر آن حک شده است در ميان سنگ هاي حكاكي شده گورستان به چشم مي خورد که البته به سختي مى توان آن را در ميان ساير قبور يافت.
بناي سنگي زرتشتيان ري
در قسمت باختري كوه بي بي شهربانو و در خاور كارخانه سيمان از قديم تا چند سال پيش چهار بناي سنگي مكعبي شكل قرار گرفته بود كه وسط آن ها حفره اي خالي وجود داشت. اين بناها كه در سال هاي گذشته به دست سنگ فروشان سودجو خراب شده، بى گمان استودان زردشتيان شهرستان بوده است. جايي كه در آن استخوان مرده هاي خود را بر اساس آموزه هاي ونديداد اوستا مى گذاشتند.
آرامگاه مرحوم سيد محمد طباطبايي ري
آرامگاه مرحوم سيد محمد طباطبايي که در ميدان مركزي شهر ري قرار دارد، متعلق به قرن 13 هجري قمري بوده و با شماره 2097 به ثبت رسيده است.
آرامگاه رضاشاه ري
آرامگاه رضاشاه که در شهرري قرار دارد، مربوط به دوره پهلوي بوده و با شماره 1329 به ثبت رسيده است.
آستانه‌‏‎ حضرت عبدالعظيم )ع) ري
حضرت عبدالعظيم‌ از نوادگان ‏‎‌امام‌‏‎‏‎ حسن مجتبي‌‏‎ ‏‎(ع‌‏‎(‎ است كه‌ در قرن‌‏‎ سوم هجري قمري‌‏‎‏‎ شهيد و‏‎ در‏‎ شهر ري‌‏‎ دفن شد‏‎. حرم‌ حضرت ‏‎عبدالعظيم (ع) ‏‎يكي‌‏‎ از زيارتگاه‌هاي‌‏‎‏‎ بزرگ‌‏‎‏‎ و معتبر شيعيان‌‏‎‏‎ جهان است‏‎ که به مرور زمان ساخته و بناهاي متعلق به آن در دوره هاي مختلف تاريخي با شکوه زيادي احداث شده اند. اين مجموعه‌ مشتمل بر حرم‌ها، رواق‌ها، مسجدها، ايوان‌ها، صحن‌ها‏‎ و ديگر آثار‏‎ متعلق و وابسته‌‏‎ به‌‏‎ آن است. بقعه‌هاي امام ‌زاده‌‏‎ حمزه برادر امام‌‏‎ رضا‏‎ (ع)‏‎‎‏‎ و امام ‌زاده‌‏‎ طاهر از فرزندان‌ امام‌‏‎ سجاد‏‎ ‏‎‏‎)‎ع‌‏‎) نيز در همين‌‏‎ مجموعه قرار دارد‏‎.‎
بناي‌‏‎ اصلي‌‏‎ و نخستين اين‏‎ آستانه، در‏‎ نيمه‌ دوم‌‏‎ قرن‌ سوم‌‏‎ هجري قمري (قرن نهم‌‏‎ ميلادي‌‏‎) تعمير اساسي‌‏‎ شد و درگاه‌‏‎ اصلي ورودي آن كه‌ در سمت شمال قرار دارد، به فرمان پادشاهان‌‏‎ آل ‌بويه تكميل شده ‏‎و آذين يافت‌‏‎.‎ هم چنين گنبد مطهر ساخته شد و بعدها با‏‎ روكش‌‏‎ طلا پوشيده‌ شد. قديمي ‌ترين اثر تاريخي اين‌ آستانه،‌‏‎ صندوق ‌مطهر ‌است ‌كه‌ از چوب عود فوفل‌ و گردو ساخته‌ شده‌ است‌. اين صندوق از آثار باستاني نفيس‌ ايران‌ بوده‌ و از لحاظ‏‎ بزرگي ‌كم ‌نظير‏‎ است.
چهار طرف‌ اين‌ صندوق‌ گران بها كتيبه‌اي به‌ خط نسخ‌ و ثلث‌ برجسته‌ حكاكي شده‌ كه‌ مربوط به‌ سال‌ ساخت‌ صندوق‌ يعني 725 هجري قمري است‌. درب منبت کاري سمت‌ مقبره‌ ناصرالدين شاه‌‏‎ نيز، از ديگر قسمت‌هاي تاريخي بنا است‌ كه‌ قبل‌ از اين‌ كه‌ به صورت‌ آرامگاه‌ درآيد به‌ نام‌ مسجد هلاكوخان‌ خوانده‌ مي ‌شد. قدمت‌ اين‌ بنا به‌ سال‌ 848 هجري‌‏‎ قمري،‌ دوران سلطنت‌ شاهرخ‌ بهادر تيموري مي ‌رسد. آثار هنري با ارزشي از جمله‌ درهاي منبت كاري شده‌ با خطوط زيبا و نفيس‌ مربوط به سده‌ هاي هشتم‌ تا دهم‌ هجري باقي مانده‌ است. ايوان‌ رواق‌ و سر در بناي آستانه از آثار دوره صفويه و ضريح‌ نقره‌، آينه‌ كاري، نقاشي و طلا كاري گنبد از آثار دوره قاجاريه و متعلق‌ به‌ قرن‌ سيزدهم‌ هجري است.
بقعه و گنبد بى بى شهربانو ري
گنبد بي بي شهربانو بقعه اي مينايي رنگ، مربوط به قرن چهارم هجري قمري است. اين بقعه در دامنه جنوبي کوه ري معروف به کوه بي بي شهربانو قرار دارد. اين بنا به روايتي، محل آرامگاه مادر حضرت سجاد امام چهارم(ع) و دختر يزدگرد سوم ساساني است. در نزديكي بقعه بى بى شهربانو غاري بزرگ وجود دارد و نزديک آن هم چشمه آبي در زير كوه است كه آب آشاميدني بقعه و زايران را تامين مى كند و منظره آن هم بسيار زيبا و جالب است. زايران به در ورودي پله اي كه به چشمه آب زيرزميني منتهي مىشود دخيل مىبندند. اين بقعه با شماره 256 به ثبت رسيده است.
امام زاده شعيب ابوموسي ري
امام زاده شعيب ابوموسي از مراکز عبادي متعلق به دوران قاجاريه است که در فيروز آباد شهرري قرار دارد و با شماره 3377 به ثبت رسيده است.
بقعه ا ستودان بزرجوميد ري
بقعه استودان بزرجوميد در جنوب خاوري بقعه بي بي شهربانو، بر فراز تپه نقاره خانه واقع شده است. بناي اين عمارت از محوطه اي به طول 33 متر (جنوبي - شمالي) و عرض 22 متر (خاوري - باختري) كه با ديوار سنگي بسيار قديمي محصور مي باشد، تشکيل شده است. در سمت شمال آن سنگ طبيعي كوهستان قرار دارد و در جنوب اين محوطه نيز چند بناي محكم و استوار سنگي با پوشش هاي گنبدي شكل از سنگ و آجر ساخته شده است. در دوره هاي بعد از احداث ديواره هايي جديد، رواق ها، اتاق ها و راهروها، محوطه اصلي آن را به دو صحن تقسيم كردند. گنبد بقعه از عهد ديلميان است.
اكنون كهن ترين اثر تاريخ دار بقعه، صندق روي مرقد است كه تاريخ آن 888 است و نشان مىدهد كه شكل كنوني بنا در آن تاريخ به وجود آمده است. در اين تاريخ ري و ناحيه هاي آن از جمله تهران، در تصرف خاندان آق قويونلو بود. در نفيس و منبت كاري بقعه از يادگارهاي زمان شاه تهماسب است.
امام زاده عبدالله ري
امام زاده عبدالله از مراکز عبادي متعلق به دوران صفوي - قاجاري است. بناي اين بقعه در خيابان فداييان اسلام، سه راه ورامين قرار دارد و با شماره 2313 به ثبت رسيده است.
بقعه ابن بابويه ري
بقعه ابن بابويه واقع در ابن بابويه، نرسيده به ري از مراکز عبادي مربوط به اوايل قرن 8 هجري قمري است که با شماره 1816 به ثبت رسيده است.
امام زاده هادي ري
امام زاده هادي بنايي آجري و از يادگارهاي دوران صفوي در منطقه شهر ري است. درون حرم مقبره اي وجود دارد که با كاشي معرق پوشيده شده است. گفته مي شود که اين بقعه به فرمان شاه تهماسب صفوي ساخته شده است. امام زاده هادي به نام مسجد شاه هم خوانده مي شود و محوطه آن آرامگاه بسياري از هنرمندان تهران است.

كاخها ، باغها و موزهادرشهرستان تهران

كاخ گلستان تهران
مجموعه كاخ گلستان، يادگاري به جاي مانده از ارگ تاريخي تهران است که روزگاري همانند نگيني در ميان اين ارگ، مي درخشيد. ارگ تاريخي تهران در دوران صفويه بنا شده، در دوره زنديه بازسازي و در دوره قاجاريه به محل دربار و سکونت سلاطين اختصاص يافت. در زمان شاه عباس صفوي چهار باغ و عمارت ايراني ساده و چنارستاني در محل كنوني كاخ گلستان و اطراف آن احداث شد. كريم خان زند (1163ـ1193ه. ق) در همين ناحيه اقدام به پى ريزي ساختمان ارگ و حصار برج هاي آن كرد. در دوران قاجار، بناهاي سلطنتي درون ارگ و حصار ساخته شدند. در سال 1268 هجري قمري مطابق با پنجمين سال سلطنت ناصرالدين شاه، قسمت خاور باغ سلطنتي را وسعت دادند و كاخ هايي ديگر در اطراف اين باغ كه به نام باغ گلستان خوانده مى شد، بنا نهادند. دارالحكومه و محل سكونت شاه در بيش از يک سوم فضاي ارگ قرار داشت. اين منزلگاه همانند خانه هاي سنتي ايران داراي دو بخش بيروني و اندروني بود. بخش بيروني شامل دو قسمت يعني حياط دارالحكومه يا ديوان خانه و ديگري باغ مربع شكلي به نام باغ گلستان بود كه اين دو حياط را بناهايي از يكديگر جدا مي ساخت. در خاور دارالحكومه و شمال باغ گلستان فضاي اندروني قرار داشت كه حياط بزرگي بود كه اقامتگاه زنان شاه و عمارت خوابگاه شاهي در ميانه آن ساخته شده بود و در واقع حرمسرا را تشكيل مي داد. اين مجموعه در دوره پهلوي تخريب شد و به جاي آن ساختمان فعلي وزارت امور اقتصادي و دارايي ساخته شد.
مجموعه كاخ هاي ضلع شمالي باغ گلستان شامل تالار، موزه، سرسراي ورودي، تالار آينه، تالار برليان و تالار بلور پيش از ديگر قسمت هاي كاخ احداث شد. تاريخ ساختمان(تالار تاج گذاري) سال 1296 هجري قمري است.
در شاه نشين تالار سلام، تخت زرين و جواهرنشان بزرگي به نام تخت طاووس قرار دارد. حياط تخت مرمر يا دارالحكومه مقر تخت نشستن شاه و برگزاري بارعام و محل حكومت بود. در حالي كه فضاي باغ گلستان، اندرون شاهي بود و به ملاقات هاي خصوصي و مراسم خانوادگي اختصاص داشت.
کاخ شمس العماره تهران
شمس العماره مرتفع ترين ساختمان شهر در زمان خود بود که در سال 1284 به فرمان ناصرالدين شاه قاجار ساخته شد. کاخ شمس العماره عمارتي رفيع و بلند با دو برج است که در انتهاي گلستان و در خاور عمارت ديوان خانه قرار دارد و بناي زيباي آن از سمت خارج قصر يعني طرف بازار منظره اي بسيار جالب دارد.
كاخ موزه سعدآباد تهران
مجموعه کاخ سعد آباد که امروزه به عنوان موزه از آن استفاده مي شود، در شمالي ترين، بلندترين و خوش آب و هوا ترين بخش تهران در مساحتي در حدود 400 هكتار واقع شده است. اين مجموعه داراي حدود 180 هكتار جنگل طبيعي، چشمه سار، باغستان، گلخانه و خيابان پوشيده از گل و درخت
است. در اين مجموعه در حدود 14 كاخ با تاسيسات جنبي گوناگون ساخته شده است. هر يک از اين كاخ ها با مساحتي زياد و با انواع امكانات تفريحي مانند استخر، مرداب، زمين هاي بازي و باغ در اختيار يكي از نزديكان شاه بوده است.
كاخ سلطنت آباد تهران
كاخ سلطنت آباد در سال 1305هجري قمري به فرمان ناصرالدين شاه در قريه رستم آباد ساخته شد. اين كاخ شامل يک بناي دو طبقه بزرگ است كه حوضخانه وسيعي در وسط آن قرار دارد و اتاق ها، پلكان و راهروهاي متعددي گرداگرد آن ساخته شده است. سقف زيرين حوضخانه، ديوار اتاق ها و راهروهاي آن آراسته به گچ بري هاي زيباي عهد قاجار است که ديدن آن خالي از لطف نيست.
كاخ سرخه حصار (ياقوت) تهران
كاخ سرخه حصار كه به نام كاخ ياقوت هم خوانده مىشود، از ساختمان هايي است كه در اواخر قرن 13 و زمان ناصرالدين شاه در محل سرخه حصار ساخته شد. اين كاخ سلطنتي شامل دو دستگاه عمارت به نام كوش بيروني و حرمخانه بود و در مجموع در حدود دويست اتاق داشت. گذشته از بناهاي سلطنتي قلعه، ساختمان هاي ديگري به نام كاروان سرا، سربازخانه و گرمابه هم داشت كه امروزه اثري از آن ها ديده نمى شود.
كاخ و پادگان عشرت آباد تهران
كاخ و پادگان عشرت آباد از بناهاي به يادگار مانده از قرن سيزدهم هجري قمري است. قصر عشرت آباد در سال 1291 قمري به دستور ناصرالدين شاه در محل عشرت آباد، در شمال خاوري تهران و بيرون دروازه شميران ساخته شد. ساختمان كلاه فرنگي پادگان عشرت آباد به صورت برجي زيبا و چهار طبقه است كه داراي نمادهايي موزون مي باشد. طبقه سوم اين ساختمان داراي شاه نشين،‌ آينه كاري و مقرنس و پوشش سقف آخرين طبقه‌ آن شيرواني است. ساختمان كلاه فرنگي از نمونه هاي جالب معماري دوران قاجار به شمار مى رود.
كاخ مرمرتهران
كاخ مرمر که تخت مرمر يا تخت سليمان در وسط ايوان آن قرار دارد از کاخ هاي ساخته شده در دوره معاصر است. قابل ذکر است که تخت مرمر وسط کاخ به دستور فتحعليشاه ساخته شده است. احداث اين كاخ از 1313 تا 1316 به درازا كشيد و معماري آن آميزه اي از سبک هاي خاوري و باختري است. اين کاخ از سال 1355 تا 1359 موزه بوده است.
كاخ بهارستان تهران
كاخ بهارستان که امروزه متعلق به مجلس شوراي اسلامي است، در قرن سيزده هجري قمري به دستور مرحوم ميرزاحسين خان سپه سالار صدراعظم ساخته شد و پس از مشروطيت به مجلس شوراي ملي ايران واگذار شد.
كاخ شهوند تهران
كاخ شهوند در شمال باختري ميدان دربند، بر روي تپه اي به نام سعدآباد قرار دارد. اين تپه را رضاخان در سال 1306 هجري شمسي در اختيار گرفت و كاخ شهوند را احداث كرد كه در بلندترين نقطه سعدآباد واقع شده است. از نظر سبک معماري، ‌اين مجموعه تفاوت هايي كلي با ديگر كاخ ها دارد. از جهت حفظ ارزش هاي اصيل معماري اين بنا حايز اهميت است. كاخ شهوند محل زندگي رضاشاه بوده و در زمان پسرش، براي اقامت مهمانان خارجي استفاده مى شد. اين كاخ داراي تالار آيينه، اتاق پذيرايي، اتاق غذاخوري، اتاق كار و اتاق خواب است. نماي كاخ با سنگ هايي به رنگ سبز تزيين شده و استادان چيره دست آن ها را با دست تراشيده اند.
كاخ مادر شاه تهران
كاخ مادر شاه در مجموعه سعدآباد قرار دارد و در سال 1305 براي استفاده و اسكان مادر شاه ساخته شده است. اين کاخ امروزه به نام کاخ رجعت و عبرت نام گرفته و از آن به عنوان کاخ موزه رجعت و عبرت نام مي برند.
كاخ موزه ملت تهران
كاخ موزه ملت براي اسكان خانواده پهلوي در مجموعه سعدآباد ساخته شده بود که امروزه به عنوان موزه از آن استفاده مي شود.
كاخ موزه مرواريد تهران
كاخ موزه مرواريد در گذشته كاخ شمس پهلوي بود. اين کاخ در مهرشهر كرج واقع شده و امروزه به عنوان موزه، اشيا و وسايل قيمتي آن به نمايش گذاشته شده است.
كاخ سياه تهران
كاخ اسود از نظر كيفيت از بهترين ساختمان هاي سعدآباد است. اين کاخ در اين اواخر در مقابل كاخ سفيد که در همين مجموعه واقع است به كاخ سياه شهرت يافت. کاخ سياه در اصل براي وزارت دربار ساخته شده بود و وجه تسميه اين ساختمان به خاطر سنگ هاي مرمر سياه رنگ نماي آن است. اين سنگ ها از معدن ولي آباد چالوس استخراج شده است. در سال 1359 اين كاخ تبديل به نگارخانه اي از آثار هنرمندان ايراني و خارجي شد كه در سال 1361 گشايش يافت. امروزه از اين کاخ به عنوان موزه هنرهاي زيبا نام برده مي شود.

كاروانسراها، دروازه ها وبازارهادرشهرستان تهران

بازار تهران
بازار بزرگ تهران که هنوز هم از اصلي ترين مراکز خريد تهران است از يادگارهاي زمان فتحعليشاه قاجار مي باشد. اين بازار مجموعه اي از دالان ها و كوچه هاي تو در تو با رديف دكان ها و راسته مغازه هايي است كه گويي تمامي ندارند و همين معماري سنتي و جالب است که آن را ممتاز از ساير بازارها نموده است. امروزه بخش هايي از بازار مانند بازار بين الحرمين، ديگر آن نقش پيشين را ندارند اما هنوز از نظر جنبه تجاري رونق بسيار دارند. مجموعه بازار تهران داراي بخش هاي مختلفي است که از آن جمله مي توان به تيمچه علاءالدوله، تيمچه قيصريه، تيمچه مهديه، چهار سوق بزرگ، بازار امير، تيمچه امين اقدس، تيمچه صدراعظم، تيمچه كتاب فروشان و بازار بين الحرمين اشاره نمود.
تيمچه علاءالدوله تهران
اين بنا در ميانه قرن سيزدهم هجري قمري به وسيله شخصي به نام علاءالدوله ساخته شده است و از ويژگي هاي معماري تيمچه هاي بازاري ايران برخوردار است.
تيمچه قيصريه تهران
اين تيمچه در اوايل قرن سيزده هجري قمري و در زمان قاجاريه ساخته شده است. اين بناي معروف، شامل سقف عظيم دو پوششي است و يزدي بندي هاي محكمي دارد كه در بازار بزرگ و پس از بناي چهار سوق واقع شده است.
تيمچه مهديه تهران
اين تيمچه در اوايل قرن سيزدهم هجري قمري ساخته شده، داراي سقف بزرگ صدفي و يزدي بندي هاي محكم و عالي است.
چهار سوق بزرگ تهران
چهارسوق بزرگ، يكي از قديمي ترين بناهاي تهران است كه در بازار اصلي شهر تهران و در اواسط قرن سيزده هجري قمري و پس از انتخاب اين شهر به پايتختي ايران، ساخته شد.
بازار امير تهران
اين بازار به همت و دستور ميرزاتقي خان اميركبير در قرن سيزده قمري پس از پايتختي تهران ساخته شد.
تيمچه امين اقدس تهران
اين بنا در قرن سيزده هجري قمري در عهد ناصرالدين شاه قاجار ساخته شد و به نام امين(امينه) اقدس، يكي از همسران معروف ناصرالدين شاه موسوم شد. اين تيمچه، شامل تيمچه عظيم، گنبد صدفي و يزدي بندي هاي محكم مزين به كاشي كاري است. بناي ياد شده در بازار تهران، پس از چهار سوق بزرگ قرار دارد.
تيمچه صدراعظم تهران
اين تيمچه در قرن سيزده هجري قمري به همت ميرزاعلي خان اتابک صدراعظم ايران ساخته شده است. تيمچه صدراعظم داراي پوشش عظيم صدفي با حجره هاي دو طبقه است.
تيمچه كتاب فروشان تهران
ساختمان تيمچه كتاب فروشان متعلق به قرن سيزده هجري قمري مي باشد. پوشش بزرگ صدفي و يزدي بندي هاي آن چشم گير است.
بازار بين الحرمين تهران
اين بازار بين مسجد امام خميني(شاه سابق) و مسجد جامع واقع شده و در زمان محمدشاه قاجار ساخته شده است. بازار بين الحرمين عرضه كننده نوشت افزار، كاغذ و مقوا است.

قلعه ها، برج ها و آتشكد ه هادرشهرستان تهران

ميدان آزادي(برج آزادي) تهران
بناي ميدان آزادي يكي از بناهاي معروف تهران است كه در دوران معاصر- سال 1350 شمسي - ساخته شده است. اين بنا بهترين نمود از معماري ايراني و اسلامي مي باشد که در ساختن آن دقت و ظرافت بى نهايت به عمل آمده است. بناي برج آزادي در باختر تهران و در ابتداي جاده مخصوص تهران - كرج در زميني به وسعت 50 هزار متر مربع ساخته شده و هم زمان موزه اي نيز در داخل آن تاسيس شد. سطح زيربناي اين برج 400 متر و ارتفاع آن از سطح زمين 45 متر است.
مناره پامنار تهران
مناره پامنار از بناهاي متعلق به قرن 13 هجري قمري است که به يک مسجد متصل مي باشد. ساختمان آجري مناره، با روكار كاشي فيروزه اي و حاشيه اي متوازي تزيين شده است. هم اکنون محوطه اين مناره در نتيجه احداث خيابان آسيب ديده است.
برج ميلادتهران
برج ميلاد(يادمان) اولين برج مخابراتي ايران و با امکانات فوق العاده است که در حال احداث است. اين برج در قسمت شمالي تپه گيشا واقع شده است. اين مرکز ارتباطي بين لمللي در مقايسه با ساير برج هاي دنيا رتبه چهارم را از نظر ارتفاع به خود اختصاص داده است. ( برج تورنتو 3/553 متر، مسکو3/553 متر، شانگهاي 460 متر و برج ميلاد 435 متر) اين مجموعه شامل هتل 5 ستاره و مرکز همايش هاي بين المللي با ظرفيت 1500 نفر و مرکز تجاري است که در حال احداث بوده و از طبقه فوقاني برج تمام سطح شهر تهران قابل رويت است.

كليساهادر شهرستان تهران

كليساي طا طاووس تهران
كليساي طاطاووس يكي از قديمي ترين كليساهاي تهران است كه در اواخر قرن دوازدهم هجري قمري (سال 1178) هجري شمسي، ساخته شده است. اين كليسا در منطقه بازار حضرتي در تقاطع خيابان مولوي در جنــوب خاور تهران واقع اســت و به يقين اولين نشانه حضور متشكل ارامنــه در شهر تهــران مي باشد. مساحت تقريبي كليسا و نمازخانه حدود320 مترمربع و صحن آن محل دفن افراد بسياري است كه به علت نبودن قبرستان مخصوص مسيحيان، دراين محل دفن شده اند. ازافراد سرشناسي كه در صحن اين كليسا مدفون هستند مي توان از سفراي روسيه و انگلستان، شاهزاده گرجستان، چارلز اسكات فرزند والتر اسكات نويسنده نامي انگليسي، چارلز آليسون فرستاده ويژه و وزير مختار دربار انگلستان در ايران، داودخان طبيب نظام و غيره هستند. موسسان كليسا نيز خود در همين مكان دفن شده اند. تصاوير كنده كاري شده بر روي سنگ قبر، مردگان را درجامه هاي دوره قاجار نشان مي دهد.
درسال 1970 هنگام بازسازي سطـح داخلي ديوارهاي كليسـا، نقاشي هاي اوليه تزييني روي ديوارهـا نمايان شده اند. همه اين نقاشي ها تكرار يک تصويـــر است.(تصوير گلداني پراز گل و پرندگاني شبيه طوطي) رنگ هاي به كار رفته دراين نقاشي ها داراي ريشه گياهي هستند. لازم به توضيح اسـت كه سازمان ميراث فرهنگي در سـال 1998 اين بنا را به فهرست آثار باستاني كشور اضافه نموده است.
كليساي سرگيس مقدس تهران
بناي كليساي سرگيس مقدس که بزرگ ترين كليساي ارامنه تهران است، در سال 1970 به پايان رسيده است.
كليساي گئورگ مقدس تهران
كليساي گئورگ مقدس در خيابان حنيف نژاد ميدان وحدت اسلامي بازارچه قوام الدوله كوچه كليسا واقع است و طبق روايات در سال هاي 95 - 1790 بنا شده است. دراطاق هاي محوطه اين كليسا از افراد سالمند نگهداري و مراقبت مي شود.
كليساي ميناس مقدس تهران
اين كليسا در ده ونک واقع است و در سال 1875 ميلادي بنا شده است. زمين كليسا را مستوفي الممالک به ارامنه اهدا نموده است.
كليساي حضرت مريم تهران
كليساي حضرت مريم در خيابان ميرزا كوچک خان واقع شده است. بناي اين كليسا در سال 1938 م (1317 ش ) آغاز و در سال 1945 (1324 ش ) به پايان رسيده و به نام مريم مقدس تقديس يافت.

درباره ی استان بوشهر

نگاهي كوتاه به شهرستان بوشهر

مکان هاي ديدني و تاريخي
منطقه حفاظت شده ناي بند که در شهرستان بوشهر واقع شده، از نظر تنوع جانوران وحشي منحصر به فرد است. مسجد توحيد (مسجد برازجاني ها) از قديمي ترين مساجد بوشهر است. امام زاده عبدالمهيمن در شهر بوشهر واقع شده و كليساي بوشهر نيز متعلق به ارامنه گريگوري است. قدمت آثار كشف شده در برخي از مناطق قديمي استان به هزاره اول تا سوم پيش از ميلاد مي رسد. وجود تپه هاي تاريخي قديمي مانند تل خندق و تل مرو حاکي از قدمت طولاني منطقه است.
صنايع و معادن
صنايع‌بوشهر‌به‌دو‌‌دسته‌ماشيني‌و‌دستي‌تقسيم‌مي‌شوند. صنايع‌ماشيني اين شهرستان‌عبارتند از: موزاييك سازي، ساخت سكوي دريايي، ساخت و تعمير كشتي، ريسندگي و بافندگي. صنايع دستي شهرستان بندر بوشهر عبارتند از : بافت عبا، حصير، جاجيم و گليم و نيز ساختن ظروف گلي و سفالي. در بعضي نقاط اين شهرستان به خصوص بخش حومه ذخاير نفتي قابل توجهي وجود دارد كه بيش تر مورد بهره برداري قرار مي گيرد،‌ هم چنين معدن سنگي در نزديكي بوشهر قرار دارد.
کشاورزي و دام داري
اقتصاد‌شهرستان بوشهر بر كشاورزي و ماهي‌گيري استوار است. كشاورزي داراي اعتبار خاص بوده و با وجود عدم تنوع محصولات كشاورزي از اهميت حياتي برخوردار مي باشد. نوع كشت آبي و آب كشاورزي بيشتر از چاه معمولي و رودخانه تامين مي شود. فرآورده هاي كشاورزي بوشهر عبارتند از : ليمو، خرما، گندم، جو و تره بار. از نظر ماهي گيري وضع اين شهرستان نسبتا خوب بوده و بعلت موقعيت ساحلي بخش هاي آن، ماهي گيري از مشاغل عمده و رايج اهالي و ماهي جزء صادرات بندر بوشهر بشمار مي رود.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان بوشهر مركز استان بوشهر است كه در طول جغرافيايي 50 درجه و 51 دقيقه و عرض جغرافيايي 28 درجه و 59 دقيقه و ارتفاع 5 متري از سطح دريا قرار دارد. بندر بوشهر بصورت شبه جزيره‌اي بر كرانه خليج فارس است. در اطراف اين شبه جزيره خورهاي سلطاني، لشكري و پودر اهميت دارد. شهرستان بوشهر از شمال و شمال خاوري به شهرستان دشتستان، از شمال باختري به شهرستان بندرگناوه، از شرق به شهرستان تنگستان و از غرب و جنوب به آب هاي خليج فارس محدود است. آب و هواي بوشهر بطور كلي گرم و مرطوب است. مسيرهاي دسترسي به اين منطقه عبارت اند از:
راه بندر بوشهر – كازرون به سمت شمال شرقي و به طول 162 كيلومتر.
راه بندر بوشهر – بندر گناوه 72 كيلومتر.
راه بندر بوشهر – اهرم به سمت شرق 52 كيلومتر.
راه بندر بوشهر – اهرم – خورموج به طول 82 كيلومتر.
فرودگاه بوشهر كه پروازهاي داخلي در آن وجود دارد.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
به نظر مي رسد كه بوشهر تحريف شده ريشهر ـ همان شهر قديمي ـ است. بناي بوشهر را به اردشير ساساني نسبت داده اند كه نام اصلي آن ‹‹رام اردشير›› بود. گفته مي شود كه ‹‹رام اردشير›› به مرور زمان به ‹‹ريشهر›› تبديل شد. در سال 1150 هـ. ق ‹‹ابومهيري›› پسر شيخ ناصر خان، ناخدا باشي كشتي هاي نادر شاه، طرح اصلي بوشهر را پي ريزي كرد و اين شهر را مقر نيروي دريايي نادر شاه قرار داد. از اين زمان به بعد بوشهر به عنوان يكي از بنادر مهم خليج فارس مطرح شد. در زمان كريم خان زند بوشهر چنان اهميت يافت كه رقيب قدرتمندي براي بندر بصره در عراق شد. اين بندر در زمان اوج خود از مراكز عمده تجارت خليج فارس به حساب مي آمد و تجار بوشهر قسمت عمده بازرگاني خليج فارس و اقيانوس هند را به عهده داشتند. حتي ‹‹حاج محمد شفيع›› اجازه چاپ و نشر اسكناس رايج بوشهر را به دست آورد و اين امتياز تا برقراري بانك شاهي، در بوشهر به قوت خود باقي بود. بوشهر يكي از نخستين شهرهايي است كه در آن چاپخانه چاپ سنگي داير شد و پيش از بسياري از شهرهاي مهم ايراني، صنايع جديدي چون يخ سازي و برق در آن ايجاد شد. مردم بوشهر از اولين ايرانياني بودند كه با مجله و روزنامه آشنا شدند. روزنامه هاي زيادي دراوايل ظهور اين پديده در بوشهر چاپ و نشر مي شد كه از جمله روزنامه هاي مظفري، خليج ايران و نداي جنوب را مي توان نام برد. هم چنين به علت موقعيت خاص اين بندر در تجارت و كسب ثروت فراوان، نماينده گي شركت هاي خارجي و نيز كنسولگري دولت هاي بيگانه از جمله بريتانيا، آلمان و روسيه و امپراطوري عثماني در اين شهر وجود داشتند كه ساختمان بعضي از آن ها هنوز پابرجاست. با ايجاد راه آهن سراسري، امور تجاري اين بندر به خرمشهر انتقال يافت و به تدريج از رونق آن كاسته شد. بوشهر امروزي شهري توسعه يافته و نوسازي شده و يكي از شهرهاي مهم ساحلي با اقتصاد دريايي و صنايع تبديلي است.

طبيعت در شهرستان بوشهر

رودخانه مند بوشهر
اين رودخانه که از كوه هاي انار و ارجنك واقع در شمال باختري دشت ارژن از استان فارس سرچشمه گرفته، ابتدا به رودخانه قره آحاج معروف است، در منطقه قير و كارزين رودخانه كارزين ناميده شده و در طي مسير پر پيچ و خم خود به نام هاي مختلفي از قبيل رودخانه باز و دزگاه نيز خوانده مي شود و در نهايت در شهرستان دشتي نام آن به رودخانه مند تغيير مي يابد. در طول مسير رودخانه هاي كوچك ديگري از جمله رودخانه شور به آن مي پيوندند و در آخر از قسمت جنوب كوه مند (جنوب روستاي كبكان) به خليج فارس مي ريزد.
رودخانه اهرم بوشهر
آب رودخانه اهرم شيرين است. اين رودخانه از چشمه سارهاي دو روستاي تنگ زرد و فارياب سرچشمه مي گيرد و پس از عبور از جنوب شهر اهرم سرانجام در شمال باختري شهر بوشهر به خليج فارس مي ريزد. اين رودخانه در مسير عبور خود از شهرستان هاي برازجان و بندر بوشهر مي گذرد.
رودخانه دره كره بوشهر
دره کره يک رودخانه فصلي است به طول 50 کيلومتر که حوزه آن درياي عمان و خليج فارس مي باشد و در مسير خود از دهستان هاي سمل و باغك و شهرستان بوشهر مي گذرد. ارتفاع سرچشمه اين رود 500 متر، ارتفاع ريزشگاه آن صفر و شيب متوسط آن 1 درصد است. مسير كلي رودخانه دره کره باختري بوده و سرچشمه آن از ارتفاعات 53 كيلومتري شمال خاوري بوشهر است.
رود شورخورموج بوشهر
اين رودخانه فصلي با طول 58 کيلومتر و شيب متوسط صفر درصد، از آبخيزهاي دامنه خاوري کوه موند در 45 کيلومتري جنوب خاوري بندر بوشهر سرچشمه مي گيرد و با دريافت ريزابه هاي رود مند در مسير کلي جنوبي جريان مي يابد. اين رود در مسير خود از دهستان هاي اهرم و خورموج و شهرستان بندر بوشهر مي گذرد. ارتفاع سرچشمه اين رود که حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است، 35 متر و ارتفاع ريزشگاه آن 15 متر است.
رود شورشبانكاره بوشهر
اين رودخانه يک رود دايمي است به طول 120 کيلومتر که حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. ارتفاع سرچشمه اين کوه که در مسير کلي جنوب باختري جاري است 1200 متر، ارتفاع ريزشگاه صفر و شيب متوسط آن يک درصد است. شور شبانکاره در مسير خود از شهرستان هاي برازجان و بوشهر مي گذرد. اين رودخانه از ارتفاعات 80 كيلومتري شمال برازجان سرچشمه گرفته، از دره جنوبي كوه بزان عبور کرده و پس از رسيدن به منطقه هفت دشت رو به سوي جنوب باختري ادامه مسير مي دهد. در ادامه مسير خود از كنار روستاي بيد كرز مي گذرد و پس از آميختن با بعضي از ريزابه ها از طريق دره شمالي كوه گچ ترش به منطقه دشت قير وارد مي شود. در 77 كيلومتري شمال باختري برازجان با آب دره تاتي مخلوط شده و مسير خود را به سوي جنوب ادامه مي دهد. پس از ادغام با رودخانه سوراخ بدر وارد دهستان مزارعي شده و با رودهاي ره ملك و دره سر برد مخلوط مي شود. اين رود در دهستان شبانكاره نيز نخست با رود گوري حاجي و سپس با رود آبداري در هم مي آميزد و سرانجام پس از عبور از كنار روستاهاي رود شور و بيدو در 37 كيلومتري شمال باختري بوشهر به خليج فارس مي ريزد.
رودخانه شيرين بوشهر
شيرين يک رود فصلي است به طول 70 کيلومتر، ارتفاع سرچشمه 900 متر، ارتفاع ريزشگاه صفر و شيب متوسط 3/1 درصد که حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. مسير اين رودخانه شمال باختري است و در مسير خود از شهرستان هاي برازجان و بندر بوشهر عبور مي کند. اين رودخانه در ابتدا از كوه هاي سياه و مورتلخي واقع در دهستان بوشكان و خور موج در 90 كيلومتري جنوب خاوري بندر بوشهر سرچشمه گرفته و با نام رودخانه اهرم از طريق دره خاوري كوه خور موج به سوي شمال باختري روان مي شود. در مسير خود و در روستاهاي آشي، مندان، يخ گشي، تونل گرگو، ‌بنيان، پنبه كارو و چم مرزعه، با ريزابه هاي فراواني که غالبا از کوه هاي خور موج سرازير شده اند مخلوط شده و با نام رود شيرين نخست از دهستان خاييز و سپس از دهستان اهرم عبور کرده و در ادامه از جنوب شهر اهرم مي گذرد و دوباره رو به سوي شمال باختري روان مي شود. رود شيرين پس از مخلوط شدن با آب دره كره به سوي جنوب باختري تغيير مسير داده و در خاور بندر بوشهر به خليج فارس مي ريزد.
رودخانه دالکي (حله) بوشهر
حله يک رودخانه دايمي است به طول 230 کيلومتر که ارتفاع سرچشمه آن 1900 متر، ارتفاع ريزشگاه آن صفر و شيب متوسط آن 8/0 درصد است. اين رود که حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است در مسير کلي خود که به سمت جنوب باختري است، از شهرستان هاي كازرون، برازجان و بوشهر در استان هاي فارس و بوشهر عبور مي کند. ميانگين آبدهي سالانه اين رودخانه که در ايستگاه کلل اندازه گيري شده است 170 ميليون متر مكعب است. حله از ارتفاعات 40 كيلومتري جنوب خاوري كازرون و 53 كيلومتري جنوب باختري شيراز از دهستان كوهمره سرچشمه گرفته و به سوي شمال باختري روان مي شود. در 14 كيلومتري خاور كازرون با رودخانه حنا مخلوط شده و به نام رودخانه سفيد از طريق دره دوان در شمال خاوري، هم چنان به سوي شمال باختري ادامه مسير مي دهد. پس از آن كه در 17 كيلومتري شمال كازرون با رودخانه تنگ شيب مخلوط شده، با نام جديد شاهپور از طريق تنگه چوگان به دهستان شاهپور وارد مي شود. در اين دهستان با ريزابه هاي فراواني از جمله رود شكستان درهم مي آميزد و رو به سوي جنوب باختري به طرف دهستان خشت سرازير مي شود. در اين دهستان به سوي باختر تغيير جهت داده و پس از عبور از دره شمالي كوه پوزه حسن كرچال وارد دهستان مزارعي از شهرستان برازجان مي شود. در اين دهستان با ريزابه هاي فراواني كه غالبا از شمال سرازير شده اند مخلوط گشته، مرز ميان دهستان هاي مزارعي، شبانكاوه و زيرراه را تشكيل مي دهد و به نام رودخانه شيرين در 12 كيلومتري شمال باختري برازجان با رودخانه دالكي مخلوط مي شود. از اين به بعد اين رودخانه که به سمت باختر متوجه شده و مرز ميان دهستان هاي شبانکاره و زيارت را تشکيل مي دهد، حله نام مي گيرد. سرانجام اين رودخانه در 54 كيلومتري جنوب باختري برازجان به خليج فارس مي ريزد. در طول مسير اين رودخانه نقاط مناسبي براي احداث سد وجود دارد. از جمله اين مناطق مي توان به مدخل شمالي تنگ چوگان در 20 كيلومتري شمال كازرون، دهانه خاوري پوزه حسن كرچال در 35 كيلومتري باختر كازرون و هم چنين دره شمالي كتل برنگ در 44 كيلومتري باختر شمالي كازرون اشاره کرد.
رودخانه شور بوشهر
رودخانه شور از ارتفاعات گچ ترش و كلاه فرنگي سرچشمه گرفته، از حد فاصل دهستان حيات داود و شبانكاره مي گذرد و در خور مزين وارد خليج فارس مي شود.
چشمه آب گرم نيلو بوشهر
اين چشمه در مسير جاده بوشهر - بندر عباس و در شمال خور موج قرار دارد. آب از مظهر چشمه که در لابلاي شكاف سنگ هاي آهك آسماري قرار دارد از زمين خارج مي شود. عامل تشكيل اين چشمه گسله است. آب چشمه در رديف آب هاي سولفات كلسيم همراه با منيزيم و كلرور سديم ولرم است.
خليج فارس
خليج فارس؛ دريايي به وسعت حدود 232850 كيلومتر مربع در جنوب و ميان ايران و شبه جزيره عربستان واقع شده و با درياي عمان از طريق تنگه هرمز مربوط است. درازاي آن از دهانه اروندرود در شمال باختري تا تنگه هرمز در جنوب خاوري حدود 805 كيلومتر است و عرض آن بين 56 تا 288 كيلومتر متفاوت است. عمق آن چندان زياد نيست و بيش ترين ژرفاي آن 182 متر در رأس المسندم و كم ترين آن 30 متر در دهانه اروندرود است. سراسر ضلع شمالي آن را سواحل ايران در برگرفته و در مساحت كمي از گوشه شمال باختري آن كشورهاي كويت و عراق قرار دارند.
در كف خليج فارس برآمدگي هاي سنگي و مرجاني وجود دارد كه محل صيد مرواريد است. در فلات قاره و در اعماق آب هاي خليج فارس مخازن و ميدان هاي وسيع نفتي قرار دارد كه بر اثر استخراج نفت در پيرامون خليج فارس، از اهميت بازرگاني خاصي برخوردار شده است. خليج فارس دريايي است آزاد كه ايران را وسيله راه تنگه هرمز و از طريق آب هاي اقيانوس هند، با ساير آب ها و ممالك دنيا مربوط مي‌كند. خليج فارس از آن جا كه سر راه خطوط دريايي خاورميانه واقع شده از نظر استراتژيكي داراي اهميت زيادي است. به موازات ساحل دريا، رشته كوه هايي قرار دارند كه در بعضي نقاط اين ارتفاعات به دريا منتهي مي‌شوند و گاهي هم از دريا دور شده دشت هايي ميان دريا و ارتفاعات قرار مي‌گيرد. بخش بزرگي از صيد ماهي كشور در سواحل جنوبي ايران صورت مي‌گيرد. به عبارتي، حدود 78 درصد صيد منابع آب زي كشور در سواحل جنوبي انجام مي‌شود. مهم ترين انواع ماهيان درياهاي جنوب عبارت اند از: حلوا، شيرماهي، شوريده، فيله، سرخو، سنگسر و غيره.
تالاب حله بوشهر
در محل تلاقي دو رودخانه دالكي و شاپور در منطقه حله تالاب بزرگي به وجود آمده است كه يكي از تالاب هاي مشهور سراسر قلمرو جنوبي ايران محسوب مي شود. آب اين تالاب از سرريز جريان رودخانه دالكي و شاپور، بارندگي زمستاني و تا حدودي جزر و مد خليج فارس تامين مي شود. اطراف اين تالاب را نيزار فرا گرفته و در داخل آن حيات گياهي و جانوري ويژه اي به وجود آمده است. از اين تالاب مي توان به عنوان يك اكوسيستم محلي بهره برداري هاي گردشگري و پژوهشي به عمل آورد. اين تالاب محل زيست هزاران پرنده آبزي مهاجر است كه از آن جمله مي توان به درنا، حواصيل، گاچي رو، پرستو، ترني، حمامي، بط، هفت رنگ، دراج و خردل اشاره كرد.
جزيره شيف بوشهر
اين جزيره در شمال بندر بوشهر قرار دارد و جزيره اي ماسه اي است.
جزيره عباسك بوشهر
اين جزيره بين بندر بوشهر و جزيره شيف قرار دارد و خالي از سكنه است.
جزيره ام الكرم و نخيلو بوشهر
اين دو جزيره خالي از سكنه در حدود ناحيه برد خون در سواحل جنوبي استان بوشهر و در فاصله كمي نسبت به يك ديگر قرار گرفته اند.

مساجد و مدارس مذهبي درشهرستان بوشهر

مسجد فيل )مسجد امام حسن مجتبي) بوشهر
اين مسجد از مساجد قديمي بوشهر است كه در گذشته ديوار شهر بوشهر از نزديك آن مي گذشت. آب انبار قوام در نزديكي آن قرار دارد. درباره وجه تسميه آن گفته اند مردي هندي هر روز بعد از ظهر ها با فيل خود در حوالي اين مسجد گردش مي كرد و بعد ها اين مسجد به نام «فيل» شهرت يافت. مساجد ديگري نيز در بوشهرازقديم تا امروز وجود داشته و دارند مانند مسجد قبري، نمكي، ملك، روغني ها، هيزمي ها، نو، دهدشتي، حاج بابا حاجي، براز جاني ها و از جمله مسجد سيراف در بندر طاهري كه به مسجد «بصري» معروف است.
مسجد توحيد (مسجد براز جاني ها) بوشهر
اين مسجدازمساجد قديمي بوشهر است كه در محله سنگي واقع است. اين مسجد در ابتدا به نام مسجد «برازجاني ها» شهرت داشت، زيرا حاج محمد حسن، تاجر برازجاني جد آقاي حسن برازجاني، در بناي اوليه آن پيشقدم شده بود. اما امروز اين نام به «توحيد» تبديل شده است. ساختمان هاي سنتي و قديمي آن به گنبدي عظيم و شبستان هاي بزرگ مبدل شده اند.
مدرسه سعادت بوشهر
در سال 1317 هجري قمري، احمد خان دريا بيگي حکمران وقت بوشهر و بنادر خليج فارس که از تربيت يافتگان دارالفنون بود و علاقه وافري نسبت به تربيت جوانان داشت به فکر تاسيس مدرسه اي در بوشهر افتاد. بنا بر اين از انجمن معارف که تازه در تهران تشکيل شده بود، تقاضاي فرستادن يک نفر مدير و آشنا به تربيت و تعليم نمود. انجمن مذکور آقاي شيخ محمد حسين سعادت فرزند شيخ محمد مجتهد کازروني را به سمت مديري و معلمي منصوب و در اوايل ذيقعده 1317 هجري قمري براي تاسيس مدرسه اي به بوشهر اعزام نمود. در آغاز دريابيگي خانه اي را در بوشهر جهت تدريس افراد فقير به سبک مکتب اختصاص داده بود.
لاجرم دريا بيگي زميني به وسعت دو هکتار را از ملک التجار يکي از 350 تاجر سرشناس بوشهري خريداري و اقدام به ساخت مدرسه اي در بوشهر نمود. به دليل نام گرفتن مدرسه به نام شاه وقت ايران يعني مظفرالدين شاه (مدرسه سعادت مظفري)، اعتباري جهت اتمام ساختمان مدرسه به گمرک وقت از طريق دربار حواله گرديد. چندين معلم از تهران جهت تدريس به بوشهر آمدند. در اين مدرسه علاوه بر دروس مختلف دو زبان فرانسوي و انگليسي نيز تدريس مي شد. تعداد کلاس هاي اوليه مدرسه بالغ بر هفت کلاس بود. به دليل وسعت فضاي مدرسه ورزش هايي از قبيل فوتبال و کريکت و مشق نظام در آن صورت مي گرفت. بودجه مدرسه از دريافت يک شاهي از واردات و نيم شاهي از صادرات کالاهاي تاجران ايراني تامين مي گرديد. در سال 1355 هجري قمري مدرسه سعادت دولتي شد و تحت رياست روساي رسمي فرهنگ بنادر اداره گرديد.
سروده اي از مرحوم فرصت الدوله شيرازي مولف کتاب آثار عجم و بحورالالحان در قاب مرمريني در سر در آن نوشته شده است. لازم به ذکر است که خصوصيات و فرم معماري بناي ياد شده به تبعيت از بافت قديم بوشهر مي باشد که به شيوه بيت ميلاني ساخته شده است. مصالح به کار رفته در بدنه ساختمان عمدتا سنگ هاي مرجاني و نوعي گچ است که در اصطلاح محلي به نام «چاري» معروف است و از استحکام خاصي برخوردار مي باشد. اين نوع گچ معمولا در سطح منطقه بدست مي آمده است. پوشش سقف نيز از چوب صندل و چندل مي باشد که روي آن را با حصيري به نام بوريا مي پوشانند. به سبب شرايط اقليمي و آب و هوايي مربوط، در و پنجره ها از چوبي محکم و مقاوم به نام ساج تهيه مي شد که اين چوب از طريق زنگبار و هند و ساير کشورهاي اروپايي به بوشهر وارد مي شده است. به دليل اعتبار و اهميت فوق العاده اين بنا و ارزش و منزلتي که به لحاظ کاربرد فرهنگي در بين ساير بناهاي بافت قديم بوشهر دارا مي باشد به پيشنهاد ميراث فرهنگي بوشهر در تاريخ 11/11/1378 به شماره 2578 در رديف آثار ملي کشور به ثبت درآمده است.
مدرسه گلستان بوشهر
ساختمان اصلي مدرسه گلستان با قدمتي در حدود 200 سال واقع در محله دهدشتي جزو اولين بناهاي بافت قديم بوشهر است که توسط انگليسي ها ساخته شده و به «ارگ» معروف بوده است. اين بنا در ابتدا محل حکمراني شيخ نصر دست نشانده انگليسي ها بود و سپس تبديل به اداره پست و تلگراف مي شود. بعد از مدتي ساختمان متروک شد تا اين که در سال 1318 مدرسه گلستان تاسيس مي شود که بعد از انتخاب چندين مکان به عنوان مدرسه ياد شده، نهايتا در سال 1322 به همين محل انتقال مي يابد.
اين مدرسه داراي درب چوبي بسيار بزرگي از جنس ساج با ارتفاع 5/ 3 و پهناي 4 متر است و در حال حاضر سالم و پا بر جاست. عمده مصالح تشکيل دهنده بنا سنگ هاي مرجاني با ملاط گچ است. در پوشش سقف از چوب صندل و بوريا استفاده شده است. ساخت درب و پنجره ها از نوعي چوب مرغوب و محکم به نام چوب ساج که محصول کشورهاي آفريقايي است، در جهت مقاومت هر چه بيش تر با توجه به شرايط آب و هوايي منطقه انتخاب شده است. اين بنا درجهت حفاظت هر چه بهتر و به دليل ارزش تاريخي آن با شماره 2659 در تاريخ 25/12/1378 در شمار آثار ملي کشور به ثبت درآمده است.

آرامگاه ها،امامزاده هاو زيارتگاه ها درشهرستان بوشهر

گورستان باستاني خارک
در قسمتي از كوهستان جزيره خارك قبرهاي زيادي وجود دارد كه با توجه به عمق كم و سطح مدور برخي از آن ها، اين قبرها را مي توان به زرتشتيان نسبت داد. بر روي بعضي از قبرها كه مدخل هاي كوتاهي دارند نقش صليب وجود دارد كه نشان مي دهد كه مسيحيان نيز مرده هاي خود را در آن ها به خاك مي سپرده اند.
باستان شناسان حدود قبر را در گورستاني در قسمت خاوري جزيره شكافته اند كه همگي به اواخر دوره ساساني مربوط است در گور مردان شي هايي به دست نيامده ولي در قبر زنان شيشه هاي كوچكي كه احتمالا در آن عطر مي ريختند و هم چنين جواهرات كم ارزش همانند حلقه انگشتري و آينه هاي مفرغي پيدا شده است.
گورستان شغاب بوشهر
اين قبرستان در جنوب بوشهر قرار دارد و اخيرا توسط اداره ميراث فرهنگي كشف شده است. در اين قبرستان اسكلت اموات در داخل خمره هاي بزرگ و كوچک نخودي رنگ مدفون شده اند كه روي برخي از خمره ها نوشته اي نيز نقش بسته است. اشياء كشف شده ديگر اين قبرستان كه در خمره هاي بزرگ و كوچك قيراندود قرار گرفته اند مشتمل بر تابوت هاي سنگي مكعب شكل و مهره هاي عتيق تزييني است. اين قبرستان به عيلامي ها تعلق دارد.
امام زاده عبدالمهيمن بوشهر
امام زاده عبدالمهيمن در شهر بوشهر و در محله امام زاده واقع است. اطراف آن قبرستان قديمي و در محوطه محلي براي استراحت گاه زايرين بنام هشتي وجود دارد. در همان خيابان مقبره شيخ حسين چاه کوتاهي معاصر با رييس علي دلواري واقع است. طبق شجره نامه موجود، امام زاده از اولاد حضرت عباس بن علي بن ابوطالب بوده و به زمان مامون خليفه عباسي مي رسد. وفات وي در سال 312 هجري قمري ذکر شده است.
بناي اصلي اين ساختمان در اثر زلزله تخريب شده و بعدها تجديد بنا شده است. تذکره امام زاده بدين صورت آمده است «اميرالمومنين – ابوالفضل – عبدالله ابو محمد امير مدينه حسن ابو محمد امير نبيح و سپس ملک الملک مدينه و جميع نواحي مجاز گرديد ابراهيم جروقه علي ابو علي عبيد الله امام زاده عبدالمهيمن».
گنبد امام زاده خشخاش هشت ترک است که به شکل گنبد سازي قاجاريه مي باشد. در پايين يعني کف بنا ترک هشتي ها به 3 متر مي رسد و تا ارتفاع از پهناي آن کاسته شده به 2 متر، 80 سانتي متر ، 60 سانتي متر و تا 20 سانتي متر به انتهاي سقف خاتمه مي يابد. معمار بنا مشخص نيست.
مصالح به کار رفته سنگ اسفنجي و گنبد با اندود گچ است. پوشش سقف در ايوان ها از چوب صندل است. درب ها از جنس چوب ساج و دو ورودي بزرگ با کنده کاري زيبا از چوب مي باشد. در آب انبار قديمي سنگ قبر دوران اسلامي نيز يافت مي شود. اطراف گنبد صحن رواق هايي وجود دارد که ميله هاي بلند باعث ورود جريان هوا به داخل محوطه مي گردد و داراي طاق هاي بلندي است. در باختر حياط استراحتگاهي براي زائران درست شده و به هشتي معروف مي باشد. در وسط و طرفين هشتي سه اتاق وجود دارد که به سبک اتاق هاي بافت قديم بوشهر بوده که جمعا شش اتاق است. در طرفين هشتي پلکان حلزوني مانند وجود دارد. کاشي هاي توي گنبد قديمي بوده و رنگ هاي کبود سبز، قرمز، سفيد و زرد به کار رفته و اشکال گل و بوته را دارا است. ضريح امام زاده منبت بوده و هم چنين درهاي ورودي دراي کنده کاري زيبا مي باشد.
گنبد داراي گچ بري هاي زيباست و تزيينات در و پنجره و شيشه هاي رنگي هشتي بر تلطيف نور و زيبايي بنا افزوده است. جنوب خاور بقعه امام زاده عبدالمهيمن، قبور متعددي به چشم مي خورد که تقريبا تمامي آن ها خاوري – باختري است. اين قبور به «گبه ها» معروف مي باشد. نماي بيروني گنبد توسط اداره اوقاف در حال تعمير است.

عمارات و محوطه هاي باستاني درشهرستان بوشهر

آلمان آباد بوشهر
عمارت تابستاني و مقر كنسول آلمان در بيرون شهر بوشهر و در محل حوزه عليباش سابق را عمارت «جرمني»، «آلمان آباد» مي گفته اند. آلمان آباد عمارتي است كه بنا به خواهش كنسول آلمان در خارج بوشهر ساخته شد. در مورد اتاق پذيرايي يا سالن آن چنين توضيح داده شده است:
تمام اين اتاق را كه درازايش زياده از 20 زرع و داراي سقف بسيار مرتفع و درهاي عالي است كه در آن زمان پر از اشياء نفيس بوده، دكتر زينهارت كنسول آلمان آن جا را به شكلي ترتيب داده بود كه شايد كم تر از اتاق الماس موزه لوور در پاريس نبود.
خانه قاضي بوشهر
اين خانه قديمي در موزمحله بهبهاني و شنبدي بوشهر واقع شده است. اين بنا تزيينات گچ بري در اشكال گل و بوته دارد. در ورودي اين خانه مقرنس كاري شده است و پنجره هاي نفيس منبت كاري با شيشه هاي رنگين دارد. اين خانه به خانواده قاضي تعلق دارد.
عمارت ملک بوشهر
اين عمارت که به صورت مجموعه ساختماني متعلق به يک قرن قبل است. در هشت کيلومتري شهر قرارگرفته است. مساحت زيربناي آن 4000 متر مربع بوده و در دوره قاجاريه توسط معماران فرانسوي با مصالح محلي احداث شده و درب و پنجره آن زير نظر مهندسين فرانسوي ساخته شده است. عمارت متعلق به يکي از ثروتمندان بوشهر به نام محمد مهدي ملک التجاره بوده است. وي براي سفر تفريحي- تجاري به کشور فرانسه رفته و در آن جا کاخ يکي از وزراي قرن وسطي را مي بيند و نمونه آن را در بوشهر پياده مي کند. اين کاخ توسط متجاوزين انگليس اشغال شده و به صورت مقر نظامي آن ها در آمد.
آن ها بعد از سال ها استقرار در اين کاخ با ورشکست شدن ملک التجار(صاحب اصلي کاخ) لوازم نفيس آن را با قيمت کم خريداري کرده و با خود بردند. در اواخرسلطنت رضا شاه اين عمارت که خوابگاه نظاميان شده بودف پس از چندين بار بازسازي رو به ويراني نهاد و متاسفانه به خاطر وسعت زياد هنوز مرمت نشده است.
عمارت گلشن بوشهر
عمارت گلشن در منتهي اليه شمال بوشهر، پشت اداره بندر در خيابان ساحلي واقع شده است. فاصله آن تا دريا 10 متر است. اين عمارت در يکي از محله هاي قديمي بوشهر به نام محله بهبهاني قرار گرفته که اطراف آن ساختمان هاي بافت قديم وجود دارد. واقع شدن در کنار ساحل باعث وزيدن نسيم دريا و باد شمال به داخل ساختمان مي شود. قدمت اين بنا 170 سال است و مربوط به شخصي تاجر به نام آقاي گلشن بوده و کاربري مسکوني – تجاري داشته، سپس توسط آقاي مهربان خريداري شده است. عمارت متعلق به عهد قاجاريه بوده و نوع معماري بيت ميلاني است که در نوع خود منحصربه فرد است.
ساختمان از سه طبقه تشکيل شده است. طبقه اول شامل آب انبار، حمام، دست شويي، آشپزخانه و جاي نگه داري خدمه و طبقات دوم و سوم جهت سکونت و پذيرايي و امور تجاري بوده است.
عمارت گلشن از چهارطرف با پلکان حلزوني به پشت بام راه دارد. در طبقه سوم ضلع شمالي اتاقي ساخته نشده و اين گوشه خالي است. اين عمل به دليل رساندن باد خنک شمال به داخل ساختمان بوده است. ساختمان داراي حياط مرکزي و تمامي اتاق ها اطراف آن مي باشند که همگي با درهاي دو لنگه با هم اربتاط دارند. درب و پنجره ها از جنس چوب ساج و دريايي و پوشش سقف از چوب صندل است. سيستم خنک کننده ساختمان وجود درهاي متعدد است. بيش تر اتاق ها پنج دري هستند و بين آن ها راهرو وجود دارد. اين بنا با مساحت 1230 متر، پهناي 889 مترمربع و اعيان 1041 متر مربع در حال حاضر با کاربري اداري فرهنگي مورد استفاده مي باشد و از سال 1365 تاکنون که توسط ميراث فرهنگي خريداري شده مرتب مورد تعمير قرار مي گيرد. البته شکل اوليه ساختمان حفظ شده و فقظ مصالح پوسيده تعويض و مرمت شده و نماي بيروني آن سفيد کاري شده است.
عمارت اميريه بوشهر
ساختمان اصلي بنا مربوط به دوره قاجاريه است که نخست به دستور امير وقت جنوب معروف به سيد حسين بلديه در آن محل انجام وظيفه مي کرده است. بنا از دو طبقه تشکيل شده است. در جلو ايواني بزرگ وجود دارد که داراي دو درگاه ورودي است و در طبقه بالا بالکني با جنس چوب است. وسط دو درگاه ورودي از داخل ساختمان اتاق بزرگ در دو طبقه درست شده است که احتمالا براي پذيرايي و يا کنفرانس بوده و داراي چشم اندازي زيبا به بيرون و منظره دريا مي باشد. ساختمان داراي حياط مرکزي و تمامي اتاق ها دورتا دور واقع شده اند که در هر طبقه ده اتاق وجود دارد. در گوشه خاوري راه پله اي براي رفتن به پشت بام ساخته شده است. جنس درها و پنجره ها از چوب ساج بوده و حفاظ آن ها در جلو مي باشد. درها دو لنگه هستند و داراي نقش و نگار هستند.
ورودي عمارت داراي چشم اندازي بسيار زيباست و پوشش سقف از چوب صندل يا چندل است. ستون هاي جلو ساختمان نيز از جنس چوب ساج است. در جهت جلوگيري از نفوذ رطوبت (به دليل نزديکي به دريا) و موريانه نخست اطراف ستون ها را با بيد کنبال که از پوست درخت نارگيل درست مي شود پيچانده و سپس روي آن را با گچ تزيين کرده اند. چوب هاي کنده کاري به کار رفته در طارمه و نقوش در و پنجره ها، گچبري سر در ها، کنده کاري و گوه هاي برنجي به کار رفته در درگاه ورودي از عوامل تزييني بنا هستند. اين بنا هم اکنون موزه مردم شناسي است. ساختمان توسط شهرداري بوشهر در سال 1378 مرمت و تعمير شده است.
عمارت دهدشتي بوشهر
اين عمارت در شهر بوشهر، خيابان انقلاب، ضلع شمال باختري مسجد امام و پشت بانک مسکن شعبه مرکزي است و از لحاظ واقع شدن در بافت قديم در محله کوتي است. در عصر قاجار توسط حاج غلامحسين دهدشتي که تاجر روغن بوده احداث گرديده و به «عمارت دهدشتي» مشهور شده است. اسناد تجاري زيادي در اين خانه پيدا شده که هم اکنون طبقه بندي شده و در سازمان ميراث فرهنگي نگهداري مي شوند. بعضي از اسناد به خط برجسته سياق است و قدمت برخي از تمبرهاي اسناد به 200 سال پيش مي رسد. اين تمبر ها مربوط به کشور هاي بريتانيا، هندوستان، آلمان و نيز تمبرهاي عصر قاجاريه است.
اين ساختمان به لحاظ معماري از اهميت فوق العاده خاصي برخوردار بوده و چهار طبقه دارد. اکثر ساختمان هاي بافت قديم بوشهر دو طبقه و تعداد انگشت شماري سه طبقه بوده اند. عمده مصالح تشکيل دهنده آن را گچ، سنگ هاي مرجاني، آهک، چوب ساج و صندل تشکيل مي دهند. پوشش سقف از چوب صندل است. سقف اتاق پذيرايي نقاشي رنگ و روغن شده که برگرفته از نقاشي اروپايي مي باشد. تزيينات و گچبري بسيار زيبايي در داخل اتاق ها و سيستم در و پنجره ها به کار گرفته شده است که توجه هر بيننده اي را به خود جلب مي نمايد. هم چنين گره چيني هلال ها، درها، کنده کاري روي اتاق ها و پنجره هاي ديواري از عوامل تزيين است. شيشه هاي رنگي باعث تلطيف نور و زيبايي بيش تر ساختمان شده اند. ساختمان داراي چند ارسي زيبا با گره چيني و شيشه هاي رنگي است. عمارت دهدشتي کاربري تجاري- مسکوني داسته و اکنون نيز ممکن است به صورت موزه فرهنگ مورد استفاده قرار گيرد. اين بنا از سال 1377 توسط ميراث فرهنگي بوشهر مرمت شده است.
مجموعه حاج رييس بوشهر
اين بنا مجموعه اي از پنج ساختمان تو در تو است که در اواسط دوره قاجاريه توسط تاجري سرشناس به نام آقاي حاج عبدالرسول طالبي معروف به حاج رييس ساخته شده است. موقعيت مکاني اين بنا به دليل انجام معاملات تجاري جهت خروج و ورود کالاهاي تجاري از کشتي ها، نزديک به دريا بنا گرديد و فاصله آن تا دريا 6 متر است.
در واقع قسمتي از اين مجموعه بزرگ محل سکونت مالک و قسمت ديگري محل کار منشي ها بوده است. به تبع بافت قديم بوشهر، مصالح به کار رفته، سنگ هاي مرجاني و گچ مي باشد و در پوشش سقف از چوب هاي صندل و حصيري به نام بوريا استفاده شده است. در ساخت در و پنجره ها نيز از چوب ساج که محصول کشورهاي آفريقايي بوده استفاده شده است. کثرت درب و پنجره هاي اين بنا جهت کوران شدن هوا و خنکي فضاي داخلي بنا در تابستان بوده است. در ضلع جنوب باختري اين مجموعه، بنايي مرتبط با آن به نام سه کنجه وجود داشت که مراسم عزاداري و روضه خواني و مجالس مختلف مذهبي در آن صورت مي گرفت. متاسفانه اين بنا به عللي تخريب شده است.
عمارت تنگستاني بوشهر
عمارت تنگستاني در جنوب شهر بوشهر، محله بهمني که جاي خوش آب و هواي اين بندر است، قرار گرفته است. اين بنا متعلق به دوره قاجار بوده و از طرف ملک التجار به محمد باقر خان تنگستاني اهدا شده است. خاندان تنگستاني يکي از معدود خانواده هاي با نفوذ ومقتدر جنوب باختري ايران در چند سده پيش به شمار مي رود. اولين بار در زمان نادر شاه افشار نام يکي از بزرگان خاندان تنگستاني آورده شده است. احمد شاه، خان تنگستاني در به قدرت رساندن کريم خان زند و رساندن سپاه به وي نقش عمده اي داشته است.
مساحت بنا 20504 متر مربع که داراي پهناي 19804 متر مربع و اعيان 700 متر مي باشد و ساختمان در وسط باغي وسيع و زيبا با پوششي از درختان نخل قرار گرفته است. آب انباري بزرگ در باغ احداث شده که آب ساختمان ها را تامين مي کرده است. اين آب انبار در زمستان ها از آب حاصل از ريزش باران پر و براي تابستان ذخيره مي شده است. بنا از 6 اتاق پنج دري بزرگ تشکيل شده که در بين آن ها راهرو قرار گرفته است. هم چنين چهار طرف آن طارمه احاطه کرده که باعث گردش هوا در ساختمان شده و در تابستان هاي گرم هواي مطبوع و خنکي را باعث مي شود.
مصالح به کار رفته سنگ هاي مرجاني است که از کنار دريا کنده شده و مقاوم در برابر گرما و رطوبت هستند. ملاط گچ و ساروج نيز در آن به کار رفته است. پوشش سقف از چوب چندل بوده است. بنا کاربرد مسکوني داشته و هم اکنون به عنوان منزل مسکوني کارمندان ميراث فرهنگي بوشهر مورد استفاده قرار مي گيرد. اين بنا به طور مداوم توسط ميراث فرهنگي تعمير و مرمت مي شود.

قلعه ها ، برجها و آتشكده ها درشهرستان بوشهر

قلعه هلندي هاي بوشهر
قلعه هلندي ها در شمال خاوري جزيره خارک قرار دارد. اين قلعه سابقا برج و بارويي داشته كه از بين رفته است. در سال 1748 ميلادي مقارن با حكومت دوره صفوي كه ايران مورد حمله افاغنه قرار گرفت، هلندي ها پس از تعطيلي دار التجاره بندرعباس، جزيره خارک را مركز خود قرار داده و اين قلعه را احداث كردند.اين قلعه به وسيله كينپ هاوزن در سال 1747 بنا گرديده و به «قلعه هلندي ها» معروف است.

كلي

نگاهي كوتاه به شهرستان بوشهر

مکان هاي ديدني و تاريخي
منطقه حفاظت شده ناي بند که در شهرستان بوشهر واقع شده، از نظر تنوع جانوران وحشي منحصر به فرد است. مسجد توحيد (مسجد برازجاني ها) از قديمي ترين مساجد بوشهر است. امام زاده عبدالمهيمن در شهر بوشهر واقع شده و كليساي بوشهر نيز متعلق به ارامنه گريگوري است. قدمت آثار كشف شده در برخي از مناطق قديمي استان به هزاره اول تا سوم پيش از ميلاد مي رسد. وجود تپه هاي تاريخي قديمي مانند تل خندق و تل مرو حاکي از قدمت طولاني منطقه است.
صنايع و معادن
صنايع‌بوشهر‌به‌دو‌‌دسته‌ماشيني‌و‌دستي‌تقسيم‌مي‌شوند. صنايع‌ماشيني اين شهرستان‌عبارتند از: موزاييك سازي، ساخت سكوي دريايي، ساخت و تعمير كشتي، ريسندگي و بافندگي. صنايع دستي شهرستان بندر بوشهر عبارتند از : بافت عبا، حصير، جاجيم و گليم و نيز ساختن ظروف گلي و سفالي. در بعضي نقاط اين شهرستان به خصوص بخش حومه ذخاير نفتي قابل توجهي وجود دارد كه بيش تر مورد بهره برداري قرار مي گيرد،‌ هم چنين معدن سنگي در نزديكي بوشهر قرار دارد.
کشاورزي و دام داري
اقتصاد‌شهرستان بوشهر بر كشاورزي و ماهي‌گيري استوار است. كشاورزي داراي اعتبار خاص بوده و با وجود عدم تنوع محصولات كشاورزي از اهميت حياتي برخوردار مي باشد. نوع كشت آبي و آب كشاورزي بيشتر از چاه معمولي و رودخانه تامين مي شود. فرآورده هاي كشاورزي بوشهر عبارتند از : ليمو، خرما، گندم، جو و تره بار. از نظر ماهي گيري وضع اين شهرستان نسبتا خوب بوده و بعلت موقعيت ساحلي بخش هاي آن، ماهي گيري از مشاغل عمده و رايج اهالي و ماهي جزء صادرات بندر بوشهر بشمار مي رود.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان بوشهر مركز استان بوشهر است كه در طول جغرافيايي 50 درجه و 51 دقيقه و عرض جغرافيايي 28 درجه و 59 دقيقه و ارتفاع 5 متري از سطح دريا قرار دارد. بندر بوشهر بصورت شبه جزيره‌اي بر كرانه خليج فارس است. در اطراف اين شبه جزيره خورهاي سلطاني، لشكري و پودر اهميت دارد. شهرستان بوشهر از شمال و شمال خاوري به شهرستان دشتستان، از شمال باختري به شهرستان بندرگناوه، از شرق به شهرستان تنگستان و از غرب و جنوب به آب هاي خليج فارس محدود است. آب و هواي بوشهر بطور كلي گرم و مرطوب است. مسيرهاي دسترسي به اين منطقه عبارت اند از:
راه بندر بوشهر – كازرون به سمت شمال شرقي و به طول 162 كيلومتر.
راه بندر بوشهر – بندر گناوه 72 كيلومتر.
راه بندر بوشهر – اهرم به سمت شرق 52 كيلومتر.
راه بندر بوشهر – اهرم – خورموج به طول 82 كيلومتر.
فرودگاه بوشهر كه پروازهاي داخلي در آن وجود دارد.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
به نظر مي رسد كه بوشهر تحريف شده ريشهر ـ همان شهر قديمي ـ است. بناي بوشهر را به اردشير ساساني نسبت داده اند كه نام اصلي آن ‹‹رام اردشير›› بود. گفته مي شود كه ‹‹رام اردشير›› به مرور زمان به ‹‹ريشهر›› تبديل شد. در سال 1150 هـ. ق ‹‹ابومهيري›› پسر شيخ ناصر خان، ناخدا باشي كشتي هاي نادر شاه، طرح اصلي بوشهر را پي ريزي كرد و اين شهر را مقر نيروي دريايي نادر شاه قرار داد. از اين زمان به بعد بوشهر به عنوان يكي از بنادر مهم خليج فارس مطرح شد. در زمان كريم خان زند بوشهر چنان اهميت يافت كه رقيب قدرتمندي براي بندر بصره در عراق شد. اين بندر در زمان اوج خود از مراكز عمده تجارت خليج فارس به حساب مي آمد و تجار بوشهر قسمت عمده بازرگاني خليج فارس و اقيانوس هند را به عهده داشتند. حتي ‹‹حاج محمد شفيع›› اجازه چاپ و نشر اسكناس رايج بوشهر را به دست آورد و اين امتياز تا برقراري بانك شاهي، در بوشهر به قوت خود باقي بود. بوشهر يكي از نخستين شهرهايي است كه در آن چاپخانه چاپ سنگي داير شد و پيش از بسياري از شهرهاي مهم ايراني، صنايع جديدي چون يخ سازي و برق در آن ايجاد شد. مردم بوشهر از اولين ايرانياني بودند كه با مجله و روزنامه آشنا شدند. روزنامه هاي زيادي دراوايل ظهور اين پديده در بوشهر چاپ و نشر مي شد كه از جمله روزنامه هاي مظفري، خليج ايران و نداي جنوب را مي توان نام برد. هم چنين به علت موقعيت خاص اين بندر در تجارت و كسب ثروت فراوان، نماينده گي شركت هاي خارجي و نيز كنسولگري دولت هاي بيگانه از جمله بريتانيا، آلمان و روسيه و امپراطوري عثماني در اين شهر وجود داشتند كه ساختمان بعضي از آن ها هنوز پابرجاست. با ايجاد راه آهن سراسري، امور تجاري اين بندر به خرمشهر انتقال يافت و به تدريج از رونق آن كاسته شد. بوشهر امروزي شهري توسعه يافته و نوسازي شده و يكي از شهرهاي مهم ساحلي با اقتصاد دريايي و صنايع تبديلي است.

طبيعت در شهرستان بوشهر

رودخانه مند بوشهر
اين رودخانه که از كوه هاي انار و ارجنك واقع در شمال باختري دشت ارژن از استان فارس سرچشمه گرفته، ابتدا به رودخانه قره آحاج معروف است، در منطقه قير و كارزين رودخانه كارزين ناميده شده و در طي مسير پر پيچ و خم خود به نام هاي مختلفي از قبيل رودخانه باز و دزگاه نيز خوانده مي شود و در نهايت در شهرستان دشتي نام آن به رودخانه مند تغيير مي يابد. در طول مسير رودخانه هاي كوچك ديگري از جمله رودخانه شور به آن مي پيوندند و در آخر از قسمت جنوب كوه مند (جنوب روستاي كبكان) به خليج فارس مي ريزد.
رودخانه اهرم بوشهر
آب رودخانه اهرم شيرين است. اين رودخانه از چشمه سارهاي دو روستاي تنگ زرد و فارياب سرچشمه مي گيرد و پس از عبور از جنوب شهر اهرم سرانجام در شمال باختري شهر بوشهر به خليج فارس مي ريزد. اين رودخانه در مسير عبور خود از شهرستان هاي برازجان و بندر بوشهر مي گذرد.
رودخانه دره كره بوشهر
دره کره يک رودخانه فصلي است به طول 50 کيلومتر که حوزه آن درياي عمان و خليج فارس مي باشد و در مسير خود از دهستان هاي سمل و باغك و شهرستان بوشهر مي گذرد. ارتفاع سرچشمه اين رود 500 متر، ارتفاع ريزشگاه آن صفر و شيب متوسط آن 1 درصد است. مسير كلي رودخانه دره کره باختري بوده و سرچشمه آن از ارتفاعات 53 كيلومتري شمال خاوري بوشهر است.
رود شورخورموج بوشهر
اين رودخانه فصلي با طول 58 کيلومتر و شيب متوسط صفر درصد، از آبخيزهاي دامنه خاوري کوه موند در 45 کيلومتري جنوب خاوري بندر بوشهر سرچشمه مي گيرد و با دريافت ريزابه هاي رود مند در مسير کلي جنوبي جريان مي يابد. اين رود در مسير خود از دهستان هاي اهرم و خورموج و شهرستان بندر بوشهر مي گذرد. ارتفاع سرچشمه اين رود که حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است، 35 متر و ارتفاع ريزشگاه آن 15 متر است.
رود شورشبانكاره بوشهر
اين رودخانه يک رود دايمي است به طول 120 کيلومتر که حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. ارتفاع سرچشمه اين کوه که در مسير کلي جنوب باختري جاري است 1200 متر، ارتفاع ريزشگاه صفر و شيب متوسط آن يک درصد است. شور شبانکاره در مسير خود از شهرستان هاي برازجان و بوشهر مي گذرد. اين رودخانه از ارتفاعات 80 كيلومتري شمال برازجان سرچشمه گرفته، از دره جنوبي كوه بزان عبور کرده و پس از رسيدن به منطقه هفت دشت رو به سوي جنوب باختري ادامه مسير مي دهد. در ادامه مسير خود از كنار روستاي بيد كرز مي گذرد و پس از آميختن با بعضي از ريزابه ها از طريق دره شمالي كوه گچ ترش به منطقه دشت قير وارد مي شود. در 77 كيلومتري شمال باختري برازجان با آب دره تاتي مخلوط شده و مسير خود را به سوي جنوب ادامه مي دهد. پس از ادغام با رودخانه سوراخ بدر وارد دهستان مزارعي شده و با رودهاي ره ملك و دره سر برد مخلوط مي شود. اين رود در دهستان شبانكاره نيز نخست با رود گوري حاجي و سپس با رود آبداري در هم مي آميزد و سرانجام پس از عبور از كنار روستاهاي رود شور و بيدو در 37 كيلومتري شمال باختري بوشهر به خليج فارس مي ريزد.
رودخانه شيرين بوشهر
شيرين يک رود فصلي است به طول 70 کيلومتر، ارتفاع سرچشمه 900 متر، ارتفاع ريزشگاه صفر و شيب متوسط 3/1 درصد که حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. مسير اين رودخانه شمال باختري است و در مسير خود از شهرستان هاي برازجان و بندر بوشهر عبور مي کند. اين رودخانه در ابتدا از كوه هاي سياه و مورتلخي واقع در دهستان بوشكان و خور موج در 90 كيلومتري جنوب خاوري بندر بوشهر سرچشمه گرفته و با نام رودخانه اهرم از طريق دره خاوري كوه خور موج به سوي شمال باختري روان مي شود. در مسير خود و در روستاهاي آشي، مندان، يخ گشي، تونل گرگو، ‌بنيان، پنبه كارو و چم مرزعه، با ريزابه هاي فراواني که غالبا از کوه هاي خور موج سرازير شده اند مخلوط شده و با نام رود شيرين نخست از دهستان خاييز و سپس از دهستان اهرم عبور کرده و در ادامه از جنوب شهر اهرم مي گذرد و دوباره رو به سوي شمال باختري روان مي شود. رود شيرين پس از مخلوط شدن با آب دره كره به سوي جنوب باختري تغيير مسير داده و در خاور بندر بوشهر به خليج فارس مي ريزد.
رودخانه دالکي (حله) بوشهر
حله يک رودخانه دايمي است به طول 230 کيلومتر که ارتفاع سرچشمه آن 1900 متر، ارتفاع ريزشگاه آن صفر و شيب متوسط آن 8/0 درصد است. اين رود که حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است در مسير کلي خود که به سمت جنوب باختري است، از شهرستان هاي كازرون، برازجان و بوشهر در استان هاي فارس و بوشهر عبور مي کند. ميانگين آبدهي سالانه اين رودخانه که در ايستگاه کلل اندازه گيري شده است 170 ميليون متر مكعب است. حله از ارتفاعات 40 كيلومتري جنوب خاوري كازرون و 53 كيلومتري جنوب باختري شيراز از دهستان كوهمره سرچشمه گرفته و به سوي شمال باختري روان مي شود. در 14 كيلومتري خاور كازرون با رودخانه حنا مخلوط شده و به نام رودخانه سفيد از طريق دره دوان در شمال خاوري، هم چنان به سوي شمال باختري ادامه مسير مي دهد. پس از آن كه در 17 كيلومتري شمال كازرون با رودخانه تنگ شيب مخلوط شده، با نام جديد شاهپور از طريق تنگه چوگان به دهستان شاهپور وارد مي شود. در اين دهستان با ريزابه هاي فراواني از جمله رود شكستان درهم مي آميزد و رو به سوي جنوب باختري به طرف دهستان خشت سرازير مي شود. در اين دهستان به سوي باختر تغيير جهت داده و پس از عبور از دره شمالي كوه پوزه حسن كرچال وارد دهستان مزارعي از شهرستان برازجان مي شود. در اين دهستان با ريزابه هاي فراواني كه غالبا از شمال سرازير شده اند مخلوط گشته، مرز ميان دهستان هاي مزارعي، شبانكاوه و زيرراه را تشكيل مي دهد و به نام رودخانه شيرين در 12 كيلومتري شمال باختري برازجان با رودخانه دالكي مخلوط مي شود. از اين به بعد اين رودخانه که به سمت باختر متوجه شده و مرز ميان دهستان هاي شبانکاره و زيارت را تشکيل مي دهد، حله نام مي گيرد. سرانجام اين رودخانه در 54 كيلومتري جنوب باختري برازجان به خليج فارس مي ريزد. در طول مسير اين رودخانه نقاط مناسبي براي احداث سد وجود دارد. از جمله اين مناطق مي توان به مدخل شمالي تنگ چوگان در 20 كيلومتري شمال كازرون، دهانه خاوري پوزه حسن كرچال در 35 كيلومتري باختر كازرون و هم چنين دره شمالي كتل برنگ در 44 كيلومتري باختر شمالي كازرون اشاره کرد.
رودخانه شور بوشهر
رودخانه شور از ارتفاعات گچ ترش و كلاه فرنگي سرچشمه گرفته، از حد فاصل دهستان حيات داود و شبانكاره مي گذرد و در خور مزين وارد خليج فارس مي شود.
چشمه آب گرم نيلو بوشهر
اين چشمه در مسير جاده بوشهر - بندر عباس و در شمال خور موج قرار دارد. آب از مظهر چشمه که در لابلاي شكاف سنگ هاي آهك آسماري قرار دارد از زمين خارج مي شود. عامل تشكيل اين چشمه گسله است. آب چشمه در رديف آب هاي سولفات كلسيم همراه با منيزيم و كلرور سديم ولرم است.
خليج فارس
خليج فارس؛ دريايي به وسعت حدود 232850 كيلومتر مربع در جنوب و ميان ايران و شبه جزيره عربستان واقع شده و با درياي عمان از طريق تنگه هرمز مربوط است. درازاي آن از دهانه اروندرود در شمال باختري تا تنگه هرمز در جنوب خاوري حدود 805 كيلومتر است و عرض آن بين 56 تا 288 كيلومتر متفاوت است. عمق آن چندان زياد نيست و بيش ترين ژرفاي آن 182 متر در رأس المسندم و كم ترين آن 30 متر در دهانه اروندرود است. سراسر ضلع شمالي آن را سواحل ايران در برگرفته و در مساحت كمي از گوشه شمال باختري آن كشورهاي كويت و عراق قرار دارند.
در كف خليج فارس برآمدگي هاي سنگي و مرجاني وجود دارد كه محل صيد مرواريد است. در فلات قاره و در اعماق آب هاي خليج فارس مخازن و ميدان هاي وسيع نفتي قرار دارد كه بر اثر استخراج نفت در پيرامون خليج فارس، از اهميت بازرگاني خاصي برخوردار شده است. خليج فارس دريايي است آزاد كه ايران را وسيله راه تنگه هرمز و از طريق آب هاي اقيانوس هند، با ساير آب ها و ممالك دنيا مربوط مي‌كند. خليج فارس از آن جا كه سر راه خطوط دريايي خاورميانه واقع شده از نظر استراتژيكي داراي اهميت زيادي است. به موازات ساحل دريا، رشته كوه هايي قرار دارند كه در بعضي نقاط اين ارتفاعات به دريا منتهي مي‌شوند و گاهي هم از دريا دور شده دشت هايي ميان دريا و ارتفاعات قرار مي‌گيرد. بخش بزرگي از صيد ماهي كشور در سواحل جنوبي ايران صورت مي‌گيرد. به عبارتي، حدود 78 درصد صيد منابع آب زي كشور در سواحل جنوبي انجام مي‌شود. مهم ترين انواع ماهيان درياهاي جنوب عبارت اند از: حلوا، شيرماهي، شوريده، فيله، سرخو، سنگسر و غيره.
تالاب حله بوشهر
در محل تلاقي دو رودخانه دالكي و شاپور در منطقه حله تالاب بزرگي به وجود آمده است كه يكي از تالاب هاي مشهور سراسر قلمرو جنوبي ايران محسوب مي شود. آب اين تالاب از سرريز جريان رودخانه دالكي و شاپور، بارندگي زمستاني و تا حدودي جزر و مد خليج فارس تامين مي شود. اطراف اين تالاب را نيزار فرا گرفته و در داخل آن حيات گياهي و جانوري ويژه اي به وجود آمده است. از اين تالاب مي توان به عنوان يك اكوسيستم محلي بهره برداري هاي گردشگري و پژوهشي به عمل آورد. اين تالاب محل زيست هزاران پرنده آبزي مهاجر است كه از آن جمله مي توان به درنا، حواصيل، گاچي رو، پرستو، ترني، حمامي، بط، هفت رنگ، دراج و خردل اشاره كرد.
جزيره شيف بوشهر
اين جزيره در شمال بندر بوشهر قرار دارد و جزيره اي ماسه اي است.
جزيره عباسك بوشهر
اين جزيره بين بندر بوشهر و جزيره شيف قرار دارد و خالي از سكنه است.
جزيره ام الكرم و نخيلو بوشهر
اين دو جزيره خالي از سكنه در حدود ناحيه برد خون در سواحل جنوبي استان بوشهر و در فاصله كمي نسبت به يك ديگر قرار گرفته اند.

مساجد و مدارس مذهبي درشهرستان بوشهر

مسجد فيل )مسجد امام حسن مجتبي) بوشهر
اين مسجد از مساجد قديمي بوشهر است كه در گذشته ديوار شهر بوشهر از نزديك آن مي گذشت. آب انبار قوام در نزديكي آن قرار دارد. درباره وجه تسميه آن گفته اند مردي هندي هر روز بعد از ظهر ها با فيل خود در حوالي اين مسجد گردش مي كرد و بعد ها اين مسجد به نام «فيل» شهرت يافت. مساجد ديگري نيز در بوشهرازقديم تا امروز وجود داشته و دارند مانند مسجد قبري، نمكي، ملك، روغني ها، هيزمي ها، نو، دهدشتي، حاج بابا حاجي، براز جاني ها و از جمله مسجد سيراف در بندر طاهري كه به مسجد «بصري» معروف است.
مسجد توحيد (مسجد براز جاني ها) بوشهر
اين مسجدازمساجد قديمي بوشهر است كه در محله سنگي واقع است. اين مسجد در ابتدا به نام مسجد «برازجاني ها» شهرت داشت، زيرا حاج محمد حسن، تاجر برازجاني جد آقاي حسن برازجاني، در بناي اوليه آن پيشقدم شده بود. اما امروز اين نام به «توحيد» تبديل شده است. ساختمان هاي سنتي و قديمي آن به گنبدي عظيم و شبستان هاي بزرگ مبدل شده اند.
مدرسه سعادت بوشهر
در سال 1317 هجري قمري، احمد خان دريا بيگي حکمران وقت بوشهر و بنادر خليج فارس که از تربيت يافتگان دارالفنون بود و علاقه وافري نسبت به تربيت جوانان داشت به فکر تاسيس مدرسه اي در بوشهر افتاد. بنا بر اين از انجمن معارف که تازه در تهران تشکيل شده بود، تقاضاي فرستادن يک نفر مدير و آشنا به تربيت و تعليم نمود. انجمن مذکور آقاي شيخ محمد حسين سعادت فرزند شيخ محمد مجتهد کازروني را به سمت مديري و معلمي منصوب و در اوايل ذيقعده 1317 هجري قمري براي تاسيس مدرسه اي به بوشهر اعزام نمود. در آغاز دريابيگي خانه اي را در بوشهر جهت تدريس افراد فقير به سبک مکتب اختصاص داده بود.
لاجرم دريا بيگي زميني به وسعت دو هکتار را از ملک التجار يکي از 350 تاجر سرشناس بوشهري خريداري و اقدام به ساخت مدرسه اي در بوشهر نمود. به دليل نام گرفتن مدرسه به نام شاه وقت ايران يعني مظفرالدين شاه (مدرسه سعادت مظفري)، اعتباري جهت اتمام ساختمان مدرسه به گمرک وقت از طريق دربار حواله گرديد. چندين معلم از تهران جهت تدريس به بوشهر آمدند. در اين مدرسه علاوه بر دروس مختلف دو زبان فرانسوي و انگليسي نيز تدريس مي شد. تعداد کلاس هاي اوليه مدرسه بالغ بر هفت کلاس بود. به دليل وسعت فضاي مدرسه ورزش هايي از قبيل فوتبال و کريکت و مشق نظام در آن صورت مي گرفت. بودجه مدرسه از دريافت يک شاهي از واردات و نيم شاهي از صادرات کالاهاي تاجران ايراني تامين مي گرديد. در سال 1355 هجري قمري مدرسه سعادت دولتي شد و تحت رياست روساي رسمي فرهنگ بنادر اداره گرديد.
سروده اي از مرحوم فرصت الدوله شيرازي مولف کتاب آثار عجم و بحورالالحان در قاب مرمريني در سر در آن نوشته شده است. لازم به ذکر است که خصوصيات و فرم معماري بناي ياد شده به تبعيت از بافت قديم بوشهر مي باشد که به شيوه بيت ميلاني ساخته شده است. مصالح به کار رفته در بدنه ساختمان عمدتا سنگ هاي مرجاني و نوعي گچ است که در اصطلاح محلي به نام «چاري» معروف است و از استحکام خاصي برخوردار مي باشد. اين نوع گچ معمولا در سطح منطقه بدست مي آمده است. پوشش سقف نيز از چوب صندل و چندل مي باشد که روي آن را با حصيري به نام بوريا مي پوشانند. به سبب شرايط اقليمي و آب و هوايي مربوط، در و پنجره ها از چوبي محکم و مقاوم به نام ساج تهيه مي شد که اين چوب از طريق زنگبار و هند و ساير کشورهاي اروپايي به بوشهر وارد مي شده است. به دليل اعتبار و اهميت فوق العاده اين بنا و ارزش و منزلتي که به لحاظ کاربرد فرهنگي در بين ساير بناهاي بافت قديم بوشهر دارا مي باشد به پيشنهاد ميراث فرهنگي بوشهر در تاريخ 11/11/1378 به شماره 2578 در رديف آثار ملي کشور به ثبت درآمده است.
مدرسه گلستان بوشهر
ساختمان اصلي مدرسه گلستان با قدمتي در حدود 200 سال واقع در محله دهدشتي جزو اولين بناهاي بافت قديم بوشهر است که توسط انگليسي ها ساخته شده و به «ارگ» معروف بوده است. اين بنا در ابتدا محل حکمراني شيخ نصر دست نشانده انگليسي ها بود و سپس تبديل به اداره پست و تلگراف مي شود. بعد از مدتي ساختمان متروک شد تا اين که در سال 1318 مدرسه گلستان تاسيس مي شود که بعد از انتخاب چندين مکان به عنوان مدرسه ياد شده، نهايتا در سال 1322 به همين محل انتقال مي يابد.
اين مدرسه داراي درب چوبي بسيار بزرگي از جنس ساج با ارتفاع 5/ 3 و پهناي 4 متر است و در حال حاضر سالم و پا بر جاست. عمده مصالح تشکيل دهنده بنا سنگ هاي مرجاني با ملاط گچ است. در پوشش سقف از چوب صندل و بوريا استفاده شده است. ساخت درب و پنجره ها از نوعي چوب مرغوب و محکم به نام چوب ساج که محصول کشورهاي آفريقايي است، در جهت مقاومت هر چه بيش تر با توجه به شرايط آب و هوايي منطقه انتخاب شده است. اين بنا درجهت حفاظت هر چه بهتر و به دليل ارزش تاريخي آن با شماره 2659 در تاريخ 25/12/1378 در شمار آثار ملي کشور به ثبت درآمده است.

آرامگاه ها،امامزاده هاو زيارتگاه ها درشهرستان بوشهر

گورستان باستاني خارک
در قسمتي از كوهستان جزيره خارك قبرهاي زيادي وجود دارد كه با توجه به عمق كم و سطح مدور برخي از آن ها، اين قبرها را مي توان به زرتشتيان نسبت داد. بر روي بعضي از قبرها كه مدخل هاي كوتاهي دارند نقش صليب وجود دارد كه نشان مي دهد كه مسيحيان نيز مرده هاي خود را در آن ها به خاك مي سپرده اند.
باستان شناسان حدود قبر را در گورستاني در قسمت خاوري جزيره شكافته اند كه همگي به اواخر دوره ساساني مربوط است در گور مردان شي هايي به دست نيامده ولي در قبر زنان شيشه هاي كوچكي كه احتمالا در آن عطر مي ريختند و هم چنين جواهرات كم ارزش همانند حلقه انگشتري و آينه هاي مفرغي پيدا شده است.
گورستان شغاب بوشهر
اين قبرستان در جنوب بوشهر قرار دارد و اخيرا توسط اداره ميراث فرهنگي كشف شده است. در اين قبرستان اسكلت اموات در داخل خمره هاي بزرگ و كوچک نخودي رنگ مدفون شده اند كه روي برخي از خمره ها نوشته اي نيز نقش بسته است. اشياء كشف شده ديگر اين قبرستان كه در خمره هاي بزرگ و كوچك قيراندود قرار گرفته اند مشتمل بر تابوت هاي سنگي مكعب شكل و مهره هاي عتيق تزييني است. اين قبرستان به عيلامي ها تعلق دارد.
امام زاده عبدالمهيمن بوشهر
امام زاده عبدالمهيمن در شهر بوشهر و در محله امام زاده واقع است. اطراف آن قبرستان قديمي و در محوطه محلي براي استراحت گاه زايرين بنام هشتي وجود دارد. در همان خيابان مقبره شيخ حسين چاه کوتاهي معاصر با رييس علي دلواري واقع است. طبق شجره نامه موجود، امام زاده از اولاد حضرت عباس بن علي بن ابوطالب بوده و به زمان مامون خليفه عباسي مي رسد. وفات وي در سال 312 هجري قمري ذکر شده است.
بناي اصلي اين ساختمان در اثر زلزله تخريب شده و بعدها تجديد بنا شده است. تذکره امام زاده بدين صورت آمده است «اميرالمومنين – ابوالفضل – عبدالله ابو محمد امير مدينه حسن ابو محمد امير نبيح و سپس ملک الملک مدينه و جميع نواحي مجاز گرديد ابراهيم جروقه علي ابو علي عبيد الله امام زاده عبدالمهيمن».
گنبد امام زاده خشخاش هشت ترک است که به شکل گنبد سازي قاجاريه مي باشد. در پايين يعني کف بنا ترک هشتي ها به 3 متر مي رسد و تا ارتفاع از پهناي آن کاسته شده به 2 متر، 80 سانتي متر ، 60 سانتي متر و تا 20 سانتي متر به انتهاي سقف خاتمه مي يابد. معمار بنا مشخص نيست.
مصالح به کار رفته سنگ اسفنجي و گنبد با اندود گچ است. پوشش سقف در ايوان ها از چوب صندل است. درب ها از جنس چوب ساج و دو ورودي بزرگ با کنده کاري زيبا از چوب مي باشد. در آب انبار قديمي سنگ قبر دوران اسلامي نيز يافت مي شود. اطراف گنبد صحن رواق هايي وجود دارد که ميله هاي بلند باعث ورود جريان هوا به داخل محوطه مي گردد و داراي طاق هاي بلندي است. در باختر حياط استراحتگاهي براي زائران درست شده و به هشتي معروف مي باشد. در وسط و طرفين هشتي سه اتاق وجود دارد که به سبک اتاق هاي بافت قديم بوشهر بوده که جمعا شش اتاق است. در طرفين هشتي پلکان حلزوني مانند وجود دارد. کاشي هاي توي گنبد قديمي بوده و رنگ هاي کبود سبز، قرمز، سفيد و زرد به کار رفته و اشکال گل و بوته را دارا است. ضريح امام زاده منبت بوده و هم چنين درهاي ورودي دراي کنده کاري زيبا مي باشد.
گنبد داراي گچ بري هاي زيباست و تزيينات در و پنجره و شيشه هاي رنگي هشتي بر تلطيف نور و زيبايي بنا افزوده است. جنوب خاور بقعه امام زاده عبدالمهيمن، قبور متعددي به چشم مي خورد که تقريبا تمامي آن ها خاوري – باختري است. اين قبور به «گبه ها» معروف مي باشد. نماي بيروني گنبد توسط اداره اوقاف در حال تعمير است.

عمارات و محوطه هاي باستاني درشهرستان بوشهر

آلمان آباد بوشهر
عمارت تابستاني و مقر كنسول آلمان در بيرون شهر بوشهر و در محل حوزه عليباش سابق را عمارت «جرمني»، «آلمان آباد» مي گفته اند. آلمان آباد عمارتي است كه بنا به خواهش كنسول آلمان در خارج بوشهر ساخته شد. در مورد اتاق پذيرايي يا سالن آن چنين توضيح داده شده است:
تمام اين اتاق را كه درازايش زياده از 20 زرع و داراي سقف بسيار مرتفع و درهاي عالي است كه در آن زمان پر از اشياء نفيس بوده، دكتر زينهارت كنسول آلمان آن جا را به شكلي ترتيب داده بود كه شايد كم تر از اتاق الماس موزه لوور در پاريس نبود.
خانه قاضي بوشهر
اين خانه قديمي در موزمحله بهبهاني و شنبدي بوشهر واقع شده است. اين بنا تزيينات گچ بري در اشكال گل و بوته دارد. در ورودي اين خانه مقرنس كاري شده است و پنجره هاي نفيس منبت كاري با شيشه هاي رنگين دارد. اين خانه به خانواده قاضي تعلق دارد.
عمارت ملک بوشهر
اين عمارت که به صورت مجموعه ساختماني متعلق به يک قرن قبل است. در هشت کيلومتري شهر قرارگرفته است. مساحت زيربناي آن 4000 متر مربع بوده و در دوره قاجاريه توسط معماران فرانسوي با مصالح محلي احداث شده و درب و پنجره آن زير نظر مهندسين فرانسوي ساخته شده است. عمارت متعلق به يکي از ثروتمندان بوشهر به نام محمد مهدي ملک التجاره بوده است. وي براي سفر تفريحي- تجاري به کشور فرانسه رفته و در آن جا کاخ يکي از وزراي قرن وسطي را مي بيند و نمونه آن را در بوشهر پياده مي کند. اين کاخ توسط متجاوزين انگليس اشغال شده و به صورت مقر نظامي آن ها در آمد.
آن ها بعد از سال ها استقرار در اين کاخ با ورشکست شدن ملک التجار(صاحب اصلي کاخ) لوازم نفيس آن را با قيمت کم خريداري کرده و با خود بردند. در اواخرسلطنت رضا شاه اين عمارت که خوابگاه نظاميان شده بودف پس از چندين بار بازسازي رو به ويراني نهاد و متاسفانه به خاطر وسعت زياد هنوز مرمت نشده است.
عمارت گلشن بوشهر
عمارت گلشن در منتهي اليه شمال بوشهر، پشت اداره بندر در خيابان ساحلي واقع شده است. فاصله آن تا دريا 10 متر است. اين عمارت در يکي از محله هاي قديمي بوشهر به نام محله بهبهاني قرار گرفته که اطراف آن ساختمان هاي بافت قديم وجود دارد. واقع شدن در کنار ساحل باعث وزيدن نسيم دريا و باد شمال به داخل ساختمان مي شود. قدمت اين بنا 170 سال است و مربوط به شخصي تاجر به نام آقاي گلشن بوده و کاربري مسکوني – تجاري داشته، سپس توسط آقاي مهربان خريداري شده است. عمارت متعلق به عهد قاجاريه بوده و نوع معماري بيت ميلاني است که در نوع خود منحصربه فرد است.
ساختمان از سه طبقه تشکيل شده است. طبقه اول شامل آب انبار، حمام، دست شويي، آشپزخانه و جاي نگه داري خدمه و طبقات دوم و سوم جهت سکونت و پذيرايي و امور تجاري بوده است.
عمارت گلشن از چهارطرف با پلکان حلزوني به پشت بام راه دارد. در طبقه سوم ضلع شمالي اتاقي ساخته نشده و اين گوشه خالي است. اين عمل به دليل رساندن باد خنک شمال به داخل ساختمان بوده است. ساختمان داراي حياط مرکزي و تمامي اتاق ها اطراف آن مي باشند که همگي با درهاي دو لنگه با هم اربتاط دارند. درب و پنجره ها از جنس چوب ساج و دريايي و پوشش سقف از چوب صندل است. سيستم خنک کننده ساختمان وجود درهاي متعدد است. بيش تر اتاق ها پنج دري هستند و بين آن ها راهرو وجود دارد. اين بنا با مساحت 1230 متر، پهناي 889 مترمربع و اعيان 1041 متر مربع در حال حاضر با کاربري اداري فرهنگي مورد استفاده مي باشد و از سال 1365 تاکنون که توسط ميراث فرهنگي خريداري شده مرتب مورد تعمير قرار مي گيرد. البته شکل اوليه ساختمان حفظ شده و فقظ مصالح پوسيده تعويض و مرمت شده و نماي بيروني آن سفيد کاري شده است.
عمارت اميريه بوشهر
ساختمان اصلي بنا مربوط به دوره قاجاريه است که نخست به دستور امير وقت جنوب معروف به سيد حسين بلديه در آن محل انجام وظيفه مي کرده است. بنا از دو طبقه تشکيل شده است. در جلو ايواني بزرگ وجود دارد که داراي دو درگاه ورودي است و در طبقه بالا بالکني با جنس چوب است. وسط دو درگاه ورودي از داخل ساختمان اتاق بزرگ در دو طبقه درست شده است که احتمالا براي پذيرايي و يا کنفرانس بوده و داراي چشم اندازي زيبا به بيرون و منظره دريا مي باشد. ساختمان داراي حياط مرکزي و تمامي اتاق ها دورتا دور واقع شده اند که در هر طبقه ده اتاق وجود دارد. در گوشه خاوري راه پله اي براي رفتن به پشت بام ساخته شده است. جنس درها و پنجره ها از چوب ساج بوده و حفاظ آن ها در جلو مي باشد. درها دو لنگه هستند و داراي نقش و نگار هستند.
ورودي عمارت داراي چشم اندازي بسيار زيباست و پوشش سقف از چوب صندل يا چندل است. ستون هاي جلو ساختمان نيز از جنس چوب ساج است. در جهت جلوگيري از نفوذ رطوبت (به دليل نزديکي به دريا) و موريانه نخست اطراف ستون ها را با بيد کنبال که از پوست درخت نارگيل درست مي شود پيچانده و سپس روي آن را با گچ تزيين کرده اند. چوب هاي کنده کاري به کار رفته در طارمه و نقوش در و پنجره ها، گچبري سر در ها، کنده کاري و گوه هاي برنجي به کار رفته در درگاه ورودي از عوامل تزييني بنا هستند. اين بنا هم اکنون موزه مردم شناسي است. ساختمان توسط شهرداري بوشهر در سال 1378 مرمت و تعمير شده است.
عمارت دهدشتي بوشهر
اين عمارت در شهر بوشهر، خيابان انقلاب، ضلع شمال باختري مسجد امام و پشت بانک مسکن شعبه مرکزي است و از لحاظ واقع شدن در بافت قديم در محله کوتي است. در عصر قاجار توسط حاج غلامحسين دهدشتي که تاجر روغن بوده احداث گرديده و به «عمارت دهدشتي» مشهور شده است. اسناد تجاري زيادي در اين خانه پيدا شده که هم اکنون طبقه بندي شده و در سازمان ميراث فرهنگي نگهداري مي شوند. بعضي از اسناد به خط برجسته سياق است و قدمت برخي از تمبرهاي اسناد به 200 سال پيش مي رسد. اين تمبر ها مربوط به کشور هاي بريتانيا، هندوستان، آلمان و نيز تمبرهاي عصر قاجاريه است.
اين ساختمان به لحاظ معماري از اهميت فوق العاده خاصي برخوردار بوده و چهار طبقه دارد. اکثر ساختمان هاي بافت قديم بوشهر دو طبقه و تعداد انگشت شماري سه طبقه بوده اند. عمده مصالح تشکيل دهنده آن را گچ، سنگ هاي مرجاني، آهک، چوب ساج و صندل تشکيل مي دهند. پوشش سقف از چوب صندل است. سقف اتاق پذيرايي نقاشي رنگ و روغن شده که برگرفته از نقاشي اروپايي مي باشد. تزيينات و گچبري بسيار زيبايي در داخل اتاق ها و سيستم در و پنجره ها به کار گرفته شده است که توجه هر بيننده اي را به خود جلب مي نمايد. هم چنين گره چيني هلال ها، درها، کنده کاري روي اتاق ها و پنجره هاي ديواري از عوامل تزيين است. شيشه هاي رنگي باعث تلطيف نور و زيبايي بيش تر ساختمان شده اند. ساختمان داراي چند ارسي زيبا با گره چيني و شيشه هاي رنگي است. عمارت دهدشتي کاربري تجاري- مسکوني داسته و اکنون نيز ممکن است به صورت موزه فرهنگ مورد استفاده قرار گيرد. اين بنا از سال 1377 توسط ميراث فرهنگي بوشهر مرمت شده است.
مجموعه حاج رييس بوشهر
اين بنا مجموعه اي از پنج ساختمان تو در تو است که در اواسط دوره قاجاريه توسط تاجري سرشناس به نام آقاي حاج عبدالرسول طالبي معروف به حاج رييس ساخته شده است. موقعيت مکاني اين بنا به دليل انجام معاملات تجاري جهت خروج و ورود کالاهاي تجاري از کشتي ها، نزديک به دريا بنا گرديد و فاصله آن تا دريا 6 متر است.
در واقع قسمتي از اين مجموعه بزرگ محل سکونت مالک و قسمت ديگري محل کار منشي ها بوده است. به تبع بافت قديم بوشهر، مصالح به کار رفته، سنگ هاي مرجاني و گچ مي باشد و در پوشش سقف از چوب هاي صندل و حصيري به نام بوريا استفاده شده است. در ساخت در و پنجره ها نيز از چوب ساج که محصول کشورهاي آفريقايي بوده استفاده شده است. کثرت درب و پنجره هاي اين بنا جهت کوران شدن هوا و خنکي فضاي داخلي بنا در تابستان بوده است. در ضلع جنوب باختري اين مجموعه، بنايي مرتبط با آن به نام سه کنجه وجود داشت که مراسم عزاداري و روضه خواني و مجالس مختلف مذهبي در آن صورت مي گرفت. متاسفانه اين بنا به عللي تخريب شده است.
عمارت تنگستاني بوشهر
عمارت تنگستاني در جنوب شهر بوشهر، محله بهمني که جاي خوش آب و هواي اين بندر است، قرار گرفته است. اين بنا متعلق به دوره قاجار بوده و از طرف ملک التجار به محمد باقر خان تنگستاني اهدا شده است. خاندان تنگستاني يکي از معدود خانواده هاي با نفوذ ومقتدر جنوب باختري ايران در چند سده پيش به شمار مي رود. اولين بار در زمان نادر شاه افشار نام يکي از بزرگان خاندان تنگستاني آورده شده است. احمد شاه، خان تنگستاني در به قدرت رساندن کريم خان زند و رساندن سپاه به وي نقش عمده اي داشته است.
مساحت بنا 20504 متر مربع که داراي پهناي 19804 متر مربع و اعيان 700 متر مي باشد و ساختمان در وسط باغي وسيع و زيبا با پوششي از درختان نخل قرار گرفته است. آب انباري بزرگ در باغ احداث شده که آب ساختمان ها را تامين مي کرده است. اين آب انبار در زمستان ها از آب حاصل از ريزش باران پر و براي تابستان ذخيره مي شده است. بنا از 6 اتاق پنج دري بزرگ تشکيل شده که در بين آن ها راهرو قرار گرفته است. هم چنين چهار طرف آن طارمه احاطه کرده که باعث گردش هوا در ساختمان شده و در تابستان هاي گرم هواي مطبوع و خنکي را باعث مي شود.
مصالح به کار رفته سنگ هاي مرجاني است که از کنار دريا کنده شده و مقاوم در برابر گرما و رطوبت هستند. ملاط گچ و ساروج نيز در آن به کار رفته است. پوشش سقف از چوب چندل بوده است. بنا کاربرد مسکوني داشته و هم اکنون به عنوان منزل مسکوني کارمندان ميراث فرهنگي بوشهر مورد استفاده قرار مي گيرد. اين بنا به طور مداوم توسط ميراث فرهنگي تعمير و مرمت مي شود.

قلعه ها ، برجها و آتشكده ها درشهرستان بوشهر

قلعه هلندي هاي بوشهر
قلعه هلندي ها در شمال خاوري جزيره خارک قرار دارد. اين قلعه سابقا برج و بارويي داشته كه از بين رفته است. در سال 1748 ميلادي مقارن با حكومت دوره صفوي كه ايران مورد حمله افاغنه قرار گرفت، هلندي ها پس از تعطيلي دار التجاره بندرعباس، جزيره خارک را مركز خود قرار داده و اين قلعه را احداث كردند.اين قلعه به وسيله كينپ هاوزن در سال 1747 بنا گرديده و به «قلعه هلندي ها» معروف است.

كليساها درشهرستان بوشهر

كليساي بوشهر
اين كليسا متعلق به ارامنه ي گريگوري است كه در سال 1818 م تاسيس شده است. دراين كليسا تعدادي قبور مسيحيان و انگليسي هاي كشته شده در جنگ بين الملل اول وجود دارد. گنبد اين كليسا گچي است و در زير گنبد، محراب و تالار موعظه قرار دارد.
كليساي ظهور مسيح بوشهر
اين كليسا مربوط به زمان تاسيس كمپاني هند خاوري يعني اوايل سده 19 م. است. اين كليساي كوچك در جوار ساختمان كنسولگري سابق انگليس و اداره دارايي پيشين بوشهر قرار دارد.

ساها درشهرستان بوشهر

كليساي بوشهر
اين كليسا متعلق به ارامنه ي گريگوري است كه در سال 1818 م تاسيس شده است. دراين كليسا تعدادي قبور مسيحيان و انگليسي هاي كشته شده در جنگ بين الملل اول وجود دارد. گنبد اين كليسا گچي است و در زير گنبد، محراب و تالار موعظه قرار دارد.
كليساي ظهور مسيح بوشهر
اين كليسا مربوط به زمان تاسيس كمپاني هند خاوري يعني اوايل سده 19 م. است. اين كليساي كوچك در جوار ساختمان كنسولگري سابق انگليس و اداره دارايي پيشين بوشهر قرار دارد.

درباره ی استان ارومیه

نگاهي كوتاه به شهرستان اروميه

اروميه و حومه ي آن از جهت منابع طبيعي و انساني يكي از غني ترين مناطق آذربايجان غربي محسوب مي شوند. شهرستان اروميه؛ مهم ترين منطقه ي آذربايجان غربي است که وجود جاذبه هاي متعدد طبيعي و تاريخي، آن را از نظر گردشگري برجسته و قابل توجه نموده است. انواع درختان کهن سال در ميان چمن زارهاي سبز و خرم و باغ ها و بوستان هاي با صفا اين شهرستان را در برگرفته اند. به عقيده بعضي از مورخين اروميه محل تولد زرتشت پيغمبر بوده است. اهالي اين منطقه به شغل هاي کشاورزي، دام داري، صنايع دستي و شغل هاي خدماتي و بازرگاني اشتغال دارند. درياچه اروميه در اين شهرستان؛ مهم ترين پديده طبيعي، اقتصادي و گردشگري به شمار مي آيد. اروميه از نظر كشاورزي، باغ داري و دام داري خودكفا بوده و جايگاه مناسبي دارد. پارک ملي، چشمه هاي متعدد منطقه، مناطق حفاظت شده، کوه هاي سر به فلک کشيده، مراتع ييلاقي و از همه مهم تر درياچه اروميه به همراه جزاير متعدد داخل آن و زيستگاه هاي پرندگان عمده ترين جاذبه هاي طبيعي شهرستان اروميه را تشکيل مي دهند. هم چنين پيشينه ي غني و تاريخ پرفراز و نشيب منطقه نيز باعث وجود اماکن و بناهاي تاريخي متعددي در اين ناحيه شده است. مساجد زيادي نيز در اين منطقه وجود دارند که برخي از آن ها مانند مسجد سردار اروميه از جمله آثار ديدني منطقه به شمار مي روند. کليساهاي متعدد موجود در اروميه نيز جزو بناهاي تاريخي و معماري با ارزش هستند. كليساي مارقويا که يكي از قديمي ترين بناهاي مذهبي است؛ منسوب به حضرت قوما يكي از دوازده حواريون مسيح (ع) است. كليساي قديمي ماريوخنه که سبک معماري آن متعلق به قرن پنجم ميلادي است، آتشكده تمر که مربوط به دوره سلاطين هخامنشي است و ده ها قلعه، پل، مدرسه، حمام، مقبره، عمارت، خانه، سنگ نبشته همراه با بازار اروميه؛ مجموعه اي ديدني به وجود آورده اند. منطقه تاريخي اروميه از قرن ها پيش مهد تمدن و مركز علم و دانش بوده و شهر اروميه يكي از مناطق معتبر علوم قديمي به شمار مي رفته و علما و فضلا و دانشمندان متبحر، اصول فقه اسلامي و حكمت و فلسفه و ادبيات را به علاقه مندان تدريس مي كردند.
مکان هاي ديدني و تاريخي
شهرستان اروميه يکي از مهم ترين مناطق آذربايجان است که وجود جاذبه هاي متعدد طبيعي و تاريخي، آن را از نظر گردشگري برجسته و قابل توجه نموده است. پارک ملي درياچه اروميه، چشمه هاي متعدد منطقه که خاصيت درماني دارند، مناطق حفاظت شده، کوه هاي سر به فلک کشيده، مراتع ييلاقي و از همه مهم تر درياچه اروميه به همراه جزاير متعدد داخل آن و زيستگاه هاي پرندگان عمده ترين جاذبه هاي طبيعي شهرستان اروميه هستند. هم چنين پيشينه ي غني و تاريخ پر فراز و نشيب منطقه نيز باعث ايجاد اماکن و بناهاي تاريخي متعددي در اين ناحيه شده است. مساجد زيادي نيز در اين منطقه وجود دارند که برخي از آن ها مانند مسجد سردار اروميه از جمله آثار ديدني منطقه به شمار مي روند. کليساهاي متعدد موجود در اروميه جزو بناهاي تاريخي با ارزش منطقه هستند. كليساي مارقويا که يكي از قديمي ترين بناهاي مذهبي است؛ منسوب به حضرت قوما يكي از دوازده حواريون مسيح است. كليساي قديمي ماريوخنه که سبک معماري آن متعلق به قرن پنجم ميلادي است، آتشكده تمر که مربوط به دوره سلاطين هخامنشي است و ده ها قلعه، پل، مدرسه، حمام، مقبره، عمارت، خانه، سنگ نبشته در کنار بازار اروميه مجموعه جالبي از جاذبه هاي تاريخي و مکان هاي ديدني به وجود آورده اند.
صنايع و معادن
شهرستان اروميه از نظر صنايع و معادن پررونق است. از آن جا که مهم ترين اشتغال در شهرستان اروميه كشاورزي است، بيش ترين صنايع آن نيز نظير كارخانه قند، تحقيقات توتون، شير پاستوريزه، تهيه آب انگور، تهيه رب گوجه فرنگي، كارخانه هاي سبزي پاک كني و سردخانه ها براي نگه داري ميوه و ساير مواد غذايي وابسته به كشاورزي است. دو گروه صنعتي كاني هاي غير فلزي و غذايي – دارويي در بين ساير صنايع بالاترين تعداد و بيش ترين ميزان اشتغال را دارند. معادن در شهرستان اروميه مشتمل بر معادن مصالح و سنگ هاي ساختماني است معادن ديگري چون نمک آبي و نمک سنگي نيز در اين شهرستان وجود دارند.
کشاورزي و دام داري
اروميه منطقه اي کشاورزي است. نزديک به هفتاد درصد از سطح زير كشت زراعت هاي سالانه متعلق به كشت گندم است و متجاوز از 32 رقم گندم مختلف در اين مناطق زير كشت قرار مي گيرد. استان آذربايجان غربي در داشتن زمين هاي زراعي؛ رتبه مهمي در کشور دارد. سهم اروميه از اين ميان به عنوان مركز استان بسيار مهم است. شهرستان اروميه به دليل داشتن آب كافي و زمين هاي حاصل خيز از مناسب ترين مناطق كشاورزي استان محسوب مي شود و شغل اصلي مردم كشاورزي است. گندم و جو، انواع ميوه و صيفي جات و به خصوص انگور از مهم ترين محصولات كشاورزي اروميه است. انگور و سيب درختي از جمله محصولات حاصل خيز است كه به مقدار زياد و بسيار مرغوب و مطلوب به دست آمده و به روسيه و آلمان نيز صادر مي شود. رشته کوه هاي زاگرس در باختر و رطوبت درياچه اروميه كه در خاور آن واقع است در وسعت مراتع اين شهرستان نقش اساسي دارد و وسعت مراتع با گسترش دام داري و دام پروري در ارتباط مستقيم است. در اروميه دام داري به دو صورت صنعتي و سنتي صورت مي گيرد. پرورش طيور و پرورش زنبور عسل نيز در اين منطقه داراي اهميت است. شيلات و پرورش آبزيان نيز در اين شهرستان از اهميت زيادي برخوردار است و افراد زيادي در اين زمينه مشغول به كار هستند.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
واژه «اروميه» مشتمل از دو كلمه «اور» و«ميه» است. زبان هاي باستاني اور به معناي شهر، جا، مكان و قلعه است، مانند اورشليم. و «ميه» يا «ميا» نيز به معناي آب است و اين شهر را به سبب وفور آب «شهر آب» ناميده اند. از سوابق اوليه ي بناي اين شهر كه فعلا به نام اروميه معروف است اطلاعات چنداني در دست نيست. هم چنين اطلاع درستي از اين كه نام باستاني اروميه چه بوده، در دست نيست. تنها مي دانيم که کرانه هاي باختري درياچه اروميه را در قديم گليزان مي ناميدند. گروهي به اشتباه آن را با شهرستان چي چست ( شيز) يكي مي دانند. برخي نام آن را مشتق از شهر ارومچي تركستان چين مي دانند. برخي نيز اروميه را از شهرهايي مي دانند كه انوشيروان بنا كرده و مي گويند پس از آن كه سپاهيان ايران به فرماندهي انوشيروان وارد شامات (سوريه) شد و شهر انطاكيه را تسخير نمود، دستور داد تا اهالي آن شهر را به ايران كوچ داده و در اين شهر اقامت دهند. سپس شهري به نام «روميه» ساخته شده و مردم انطاكيه در آن ساكن شدند و بعد كلمه روميه رفته رفته به اروميه تبديل شده است.
به عقيده بعضي ديگر از مورخين اروميه محل تولد زرتشت پيغمبر بوده و از اماكن مقدسه زرتشتيان به شمار مي رود. بر اساس نوشته هاي كتاب «اوستا» در نيمه قرن هفتم قبل از ميلاد؛ زرتشت در كنار رود «داييتا» كه از رودخانه هاي استان آذربايجان غربي است از جانب خداي بزرگ مأمور اصلاح امور مردم شده و در حاشيه باختري درياچه «چي چست» به اشاعه مذهب خود پرداخته است.
از شواهد و آثار باستاني منطقه؛ معلوم مي شود كه اروميه در زمان دولت ماد نيز آباد و مسكون بوده است. از برخي آثار عتيقه و ابنيه ي تاريخي اين منطقه و اطراف آن مانند قلعه حسنلو، گوي تپه، صورت حجاري شاه ساساني، بناي مسجد جامع و كليساي ننه مريم و بعضي آثار ديگر به درستي مشخص مي شود كه اين منطقه از گذشته هاي دور با كمي تغيير محل (گوي تپه – تويراق قلعه - چيچكلو و نيز محل فعلي ) وجود داشته است. همين طور از روي نبش قبوري كه كشف شده؛ قدمت اين ناحيه را تا چهار هزار سال پيش از ميلاد مسلم مي دانند. باختر درياچه اروميه همواره بيش از ساير نقاط ايران مورد توجه ملل ما قبل تاريخ قرار داشت، زيست گاه هاي متعددي نيز كه امروزه تپه هايي از آن ها باقي است، نشان دهنده همين امر است.
آثار مكشوفه از تپه هاي تاريخي گوي تپه و حسنلو گواه بارز اين ادعا است. «گوي تپه» با قديمي ترين تپه هاي باستاني بين النهرين، آسياي صغير و فلات ايران قابل مقايسه است. انتساب چند زرتشتي كه در هنگام تولد عيسي (ع) به بيت الحم رفته بودند و در اروميه مدفون اند؛ حاكي از آن است كه اين شهر يكي از بزرگ ترين كانون هاي مذهبي و اجتماعي گذشته هاي دور بوده و سرداران و امپراطوران روم جهت دست يابي به ‌آتشكده يا آذرخش بزرگ زرتشتيان (آذرگشسب) و پايتخت تابستاني ساسانيان ( گزنا) يا تخت سليمان، بارها از آن عبور كرده اند.
بعد از اسلام؛ نيز اروميه دومين شهر مهم آذربايجان، پس از مراغه، به شمار مي رفت. از قرن 15 ميلادي كه تركان عثماني جايگزين امپراطور روم شرقي شدند، اروميه به عنوان شهر سرحدي اهميت بسيار زيادي پيدا كرد و از برج و باروي مهمي برخوردار شد. برج سه گنبد و مسجد جامع اروميه از يادگارهاي عظمت تمدن اسلامي در منطقه به شمار مي رود. در اين دوران شهر اروميه؛ نقطه تلاقي اقوام و اديان پيرامون خود از قبيل آشوري ها، ارمني ها، يهودي ها، و بالاخره مسلمانان بود. منطقه تاريخي اروميه از قرن ها پيش مهد تمدن و مركز علم و دانش بوده و شهر اروميه يكي از مناطق معتبر علوم قديمه به شمار مي رفته، علما و فضلا و دانشمندان متبحر، اصول فقه اسلامي و حكمت و فلسفه و ادبيات را به علاقه مندان تدريس مي كردند.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان اروميه؛ مهم ترين منطقه ي استان آذربايجان غربي به شمار مي آيد که در ناحيه ي مرکز استان واقع شده است. مرکز اين شهرستان در 45 درجه و 2 دقيقه درازاي خاوري و و 37 درجه و 32 دقيقه پهناي شمالي و ارتفاع 1332 متري از سطح دريا واقع شده است. شهرستان اروميه از شمال به سلماس، از جنوب به اشنويه از خاور به درياچه اروميه و از باختر به خاک تركيه محدود مي شود. درياچه اروميه در اين شهرستان مهم ترين پديده طبيعي، اقتصادي و گردشگري به شمار مي آيد. شهر اروميه (مرکز استان ‌آذربايجان غربي) در جلگه اي به درازاي 70 كيلومتر و پهناي 30 كيلومتر در كنار درياچه لاجوردي اروميه گسترده شده است. اين جلگه از رسوبات رودهاي باراندوز، شهر چاي، روشه چاي و نازلوچاي كه همه ساله به طور منظم آن را مشروب مي سازند؛ پوشيده شده است. پيشينه ي تاريخي و استقرار اين شهر در مسير قفقاز، ارمنستان، ‌آسياي صغير و بين النهرين و نيز زمين هاي بارور و آب و هواي مساعد، اهميت بسيار ويژه اي را به آن بخشيده است. راه هاي دسترسي به اين منطقه عبارت اند از:
- مسير راه اروميه - سلماس، به درازاي 80 كيلومتر.
- مسير اروميه- مهاباد، به درازاي 137 كيلومتر.
- مسير راه تبريز – اروميه.
- شهر اروميه هم چنين داراي فرودگاه بين المللي است.

مسجدها و مدارس مذهبي درشهرستان اروميه

مساجد و مدارس مذهبي متعددي در اين شهر وجود دارند که ذيلا نام آنها به اطلاع شما ميرسد که اميدواريم با تکميل اطلاعات و ياري رساندن مراجع مربوطه و اهالي شريف اين شهر در اسرع وقت توضيح کامل هريک را به حضور کاربران ارجمند هديه نمائيم.
مسجد اعظم اروميه
مسجد جامع
مسجد سردار
مسجد قلعه بردوک
مسجد منار
مسجد سيد الشهدا
مسجد سني ها
مدرسه قديمي هدايت

امامزاده ها ،آرامگاه ها و زيارتگاه هادرشهرستان اروميه

امامزاده ها ،آرامگاه ها و زيارتگاه ها ي متعددي در اين شهر وجود دارند که ذيلا نام آنها به اطلاع شما ميرسد که اميدواريم با تکميل اطلاعات و ياري رساندن مراجع مربوطه و اهالي شريف اين شهر در اسرع وقت توضيح کامل هريک را به حضور کاربران ارجمند هديه نمائيم.
آرامگاه قلعه اسماعيل آقا
امامزاده محمد ابراهيم
مقبر ه امامزادگان بکشلوئي
قبرستان آشوريان
مقبره عرب باغي
قبرستان بزوه
مقبره خان دره سي
مقبره ناناس

کليساهادرشهرستان اروميه

کليساها ي متعددي در اين شهر وجود دارند که ذيلا نام آنها به اطلاع شما ميرسد که اميدواريم با تکميل اطلاعات و ياري رساندن مراجع مربوطه و اهالي شريف اين شهر در اسرع وقت توضيح کامل هريک را به حضور کاربران ارجمند هديه نمائيم.
کليساي مارگوکيز وحضرت مريم ومهيون
کليساي مار گيز
کليساي مارخنه
کليساي حضرت مريم
کليساي قر ه باغ
کليساي بالولان
کليساي باوانا
کليساي ماربوخته گولان
کليساي زينانلو گولان
کليساي سپورغان
کليساي جان وسلي
کليساي گرد آباد
کليساي پطرو پوليس

عمارات ومحوطه هاي باستاني درشهرستان اروميه

عمارات و محوطه هاي باستاني متعددي در اين شهر وجود دارند که ذيلا نام آنها به اطلاع شما ميرسد که اميدواريم با تکميل اطلاعات و ياري رساندن مراجع مربوطه و اهالي شريف اين شهر در اسرع وقت توضيح کامل هريک را به حضور کاربران ارجمند هديه نمائيم.
خانه انصاري
ساختمان ارتش
ساختمان شهرباني
شهرداري اروميه

قلعه ها ، برجها و آتشكده هادرشهرستان اروميه

قلعه ها ، برجها و آتشكده ها ي متعددي در اين شهر وجود دارند که ذيلا نام آنها به اطلاع شما ميرسد که اميدواريم با تکميل اطلاعات و ياري رساندن مراجع مربوطه و اهالي شريف اين شهر در اسرع وقت توضيح کامل هريک را به حضور کاربران ارجمند هديه نمائيم.
برج سه گنبد
قلعه خرابه
قلعه اسماعيل آقا
قلعه بردوک
قلعه کل خرابه

حمامها و آب انبارها درشهرستان اروميه

حمامها و آب انبارهاي متعددي در اين شهر وجود دارند که ذيلا نام آنها به اطلاع شما ميرسد که اميدواريم با تکميل اطلاعات و ياري رساندن مراجع مربوطه و اهالي شريف اين شهر در اسرع وقت توضيح کامل هريک را به حضور کاربران ارجمند هديه نمائيم.
حمام اتحاد
حمام آخوند
حمام علي مصطفي
حمام قراچه
حمام تجلي
حمام علي شهيد
حمام قوشلار

درباره ی استان تبریز

تاريخ تبريز

خاورشناس فقيد ولاديمير مينورسکي مي نويسد: " سارگن دوم در سال 714 قبل از ميلاد به قصد تصرف ممالک اورارتو سفري به شمال غربي ايران کرد. از ناحيه سليمانيه کنوني (واقع در کردستان عراق) داخل کردستان مکري شد، از پارسوا parsua (پسه کنوني) و ساحل جنوبي درياچه اروميه گذشت، از سوي شرقي درياچه به راه خود ادامه داد و پس ازپشت سر گذاشتن "اوشکايا" (اسکوي کنوني) قلعه "تارومي" يا "تاروئي" و "ترماکيس" را گشود. بعيد نيست يکي از اين دو کلمه نام قديمي تبريز کنوني باشد." در اوايل ظهور اسلام و در حمله اعراب به آذربايجان نامي از تبريز ديده نمي‌شود، تنها اشاره مستند مربوط به زمان سلسله رواديان است که در زمان خلافت متوکل عباسي، رواد ازدي و فرزندانش، تبريز رو به آبادي نهاد و دور شهر رابارو کشيدند. در قرن چهارم هجري ياقوت حموي تبريز را مشهورترين شهر آذربايجان مي خواند. ابو حوقل در367 و ابن مسکويه در 421 و ناصر خسرو در 438 تبريز را بزرگترين و آبادترين شهر آذربايجان مي خوانند. در سال 618 لشگر مغول به پشت دروازه‌هاي تبريز مي رسند، اما تدبير بزرگان شهر تبريز را از حمله مغولان مصون نگه مي دارد و مردم تبريز با بذل مال شهر را از کشتار و ويراني رها مي سازند. اين اتفاق سه بار تکرار مي‌شود ودر هر سه بار مردم متمول تبريز همان تدبير را به کار مي بندند تا اين که د رسال 638 هجري قمري مغول‌ها به سراسر آذربايجان مسلط مي‌شوندتا اين زمان مردم تبريز به زبان آذري سخن ميگفتند مغولها زبان ترکي را به آذربايجان وارد کردند و تبريز را پايتخت خود قرار مي دهند که در زمان غازان خان تبريز شکوه ويژه‌اي مي يابد. شنب غازان خان با ابهت تاريخي اش چشم‌ها را خيره مي سازد، خواجه رشيدالدين فضل‌الله وزير ايلخانيان ربع رشيدي را بنياد مي نهد که در زمان خود عظيم ترين مرکز علمي و فرهنگي به شمار مي‌رود و از آن همه مجد و عظمت اينک ويرانه‌هاي از برج‌هاي ربع رشيدي در ميان محله‌اي باقي مانده است. مبدا نهضت تنباکو تبريز بود و در پي آن ميرزاي شيرازي فتواي معروف خود را صادر کرد. تبريز در جنبش مشروطه نقشي مهم داشت و دليري و فداکاري کساني چون ستارخان سردار ملي، باقر خان سالار ملي، ثقه الاسلام، شيخ محمد خياباني، علي مسيو، حسين خان باغبان به پيروزي جنبش و گرفتن مشروطه منجر شد. در 1324 فرقه دموکرات آذربايجان سعي در برپائي حکومتي مستقل از دولت مرکزي ايران کرد و تبريز در حکم پايتخت اين حکومت بود. تبريز در نهضت ملي نفت يکي از ارکان حرکت‌هاي آن زمان در سراسر کشور به شمار مي رفت. در نهضت 15 خرداد سال 1342 نيز بازاريان تبريز با بستن بازار و خطباي تبريز باايراد سخنراني‌هاي مهم و پخش شب نامه‌ها شرکت داشتند. در 29 بهمن سال 56 مردم تبريز بر عليه رژيم شاهنشاهي قيام کردند.
:مکان هاي تاريخي:
ارگ تبريز
ربع رشيدي
برج آتش‌نشاني
بازار تبريز
بناي شهرداري تبريز
بناي ائل گلي
موزه مشروطيت
موزه آذربايجان
دبيرستان فردوسي تبريز
مسجد جامع تبريز
مسجد کبود
مقبرةالشعرا

بازار تبريز

بازارتبريز يکي ازشاهکارهاي معماري ايراني است و طاقها وگنبدهاي مقرنس بلندي دارد که اگر بي نظير نباشند دست کم، کم نظير و اعجاب آفرينند. سبک معماري، آرايش مغازه ها، کثرت تيمچه ها، انواع مشاغل و وجود بسياري مدرسه و مسجد که در کنار سرايهاي بازرگاني قرار گرفته و غالبشان حيثيت تاريخي دارند آنرا نمونهء عالي يک محيط تجارت و زندگي اسلامي و شرقي به شمار مي آورد. تبريز به علت قرار گرفتن در سر راه شرق و غرب از بدو آبادي و آمدن به صورت يک شهر بزرگ، مرکز مبادلهء کالاهاي بازرگاني کشورهاي اروپائي و آسيائي بوده و خود نيز بنا به مقتضيات جغرافيائي محصولات کشاورزي و صنعتي فراوان داشته که به ا قصي نقاط دنياي آنروز صادر مي‌شده و اين معاملات ايجاب مي کرده که بازارها و مراکزي براي مبادله و فروش کالاهاي گوناگون شرقي و غربي داشته باشد. بسياري از موٌرخان و جغرافي نويسان و جهانگردان در بارهء کالاها و وضع بازرگاني و بازارهاي تبريز نوشته اند. راسته‌هاي معروف بازار تبريز عبارتند از: بازارامير، بازارکفاشان، بازار حرمخانه، راسته بازار، يمني دوز بازار، بازار حلاجان، قيز بستي بازار، بازار سرا جان، راستهء کهنه يا قديم، بازار کلاهدوزان، دلاله زن بازار، بازار صادقيه، بازارمسگران، بازار حاج محمد حسين، بازارمشير، بازارچهء شتربان، بازار صفي، بازار مير ابوالحسن، بازار شيشه گر خانه، رنگلي بازارچه (بازارچهء رنگي)، بازارچهء خيابان و چند بازار داير و مرتب ديگر. بزرگترين گنبد بازار، گنبد تيمچهء مظفريه است. در همهء اين بازارها تيمچه‌ها و سراي‌ها و چهارسوهايي هست که حجرات و مغازه‌هاي آنها مرکز عمده فروشي اجناس گوناگون داخلي و خارجي است. اغلب تيمچه‌ها و سراي‌ها سه طبقه‌اند، طبقهء زيرين مخصوص نگهداري کالا يا به عبارت ديگر انبار مال التجاره است، طبقهء دوم تجارتخانه و محل کار و طبقهء سوم بيتوته و استراحت، اگر چه اکنون اکثر حجرات طبقهء سوم تيمچه‌ها و سرايها نيز مبدل به دفتر کار بازرگان شده است اما سابقاً که وسائل نقليه بازرگانان اين گونه فراهم نبود، بازرگانان ناچار بودند هميشه نماينده‌اي براي خريد و فروش کالا در محل داشته باشند آن نماينده در اطاق فوقاني تجارتخانهء خود بيتوته مي کرد. يعني اين سرايها و تيمچه‌ها هم محل کار آنها بودند و هم محل اقامت و استراحتشان.

عمارت ائل گولي تبريز

شاه گلي (استخر شاه) سابق و ايل گلي (استخر مردم) فعلي از گردشگاه‌هاي زيبا و دلکش است که در جنوب شرقي تبريز، بر دامنه تپه‌اي واقع شده است. مساحت استخر بزرگ ائل گلي 54675 متر مربع مي باشد. در جنوب آن تپه‌اي است که آن را از بالا تا پايين همسطح استخر پله بندي کرده و نهر آبي از آن به طرف پايين روان است. از سمت جنوبي و از وسط استخر خياباني کشيده شده که استخر را به صورت شبه جزيره‌اي درآورده است و در مرکز استخر، عمارت باشکوه دو طبقه‌اي ساخته شده است. در پيرامون استخر از روزگاران قديم، درختان کهنسالي سر به هم آورده که انعکاس عکس آنها در آب، به زيبايي آن محوطه مي افزايد. تمام تپه‌هاي جنوبي استخر به شکل بسيار زيبايي چمنکاري و گلکاري شده در روزهاي گرم تابستان استراحتگاه مردم تبريز و مسافران ساير شهرها مي باشد. نادر ميرزاي قاجار مي نويسد: «اين آبگير در اوايل حکومت قاجار ملک يک سلسله از سادات تبريز و انباشته از خاک و ريگ بود. قهرمان ميرزا پسر هشتم عباس ميرزا نايب السلطنه که در آن هنگام حکمران آذربايجان بود، آن ملک را در مقابل سالي سي و پنج خروار غله بخريد. سپس در آبادي و عمران آن همت گماشت». و از اعتمادالسلطنه نقل است که: «عمارت درياچه عبارت از کلاه فرنگي دو طبقه بسيار آبادي است و بزرگي اين درياچه به درجه‌اي است که به قدر دو آسيا سنگ آب در آن وارد مي‌شود ولي مدت شش ماه از آب پر مي‌گردد.» در مورد تاريخ بناي اين عمارت اطلاعات مستندي در دست نيست. در بهار سال 1309، که هنوز استخر و طبقهء پائين عمارت آن باقي بود از طرف شهرداري تبريز تعمير گرديد و از اواخر ارديبهشت ماه به صورت گردشگاه عمومي شهر در آمد. عمارت فوق در سال 1346 به علت کثرت رطوبت و فرسودگي تخريب شده و به جاي آن در سال 1349 بناي عمارت زيباي دو طبقه‌اي با همان طرح قبلي ساخته شد. در روزهاي پيروزي انقلاب اين بنا تعطيل شد ولي در سال‌هاي اخير مجدداً بازگشايي و مورد بهره برداري قرار گرفته است.

موزه مشروطيت تبريز

خانه کوزه کناني‌ها که بعدها براي زنده نگهداري خاطرات نهفته درآن "خانه مشروطيت" ناميده شد.درسال 1247 شمسي توسط حاج مهدي کوزه کناني (ابوالمله) بنا نهاده شد. به سبب موقعيت ويژه اين خانه در جوار بازار قديمي تبريز و مرکز بافت قديم شهر و شور و علاقه بانيان به نهضت مشروطه، اين خانه به محل تجمع دوستداران مشروطه تبديل گشته و تصميمات بسيار مهمي درآن اتخاذ شده است. غيراز بارعظيم تاريخي، خانه مشروطيت از ويژگي‌هاي معماري ايراني نيز بهره دارد و به همين لحاظ د رسال 1354 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است. اين خانه در محله قديمي "راسته کوچه" تبريز واقع شده و اينک به عنوان موزه مشروطيت و مرکز اداري ميراث فرهنگي استان از آن استفاده مي‌شود.

مسجدجامع تبريز

مسجد جامع تبريز از بناهاي تاريخي شهر تبريز است. اين مسجد که در کتاب‌هاي تاريخي ازآن به عنوان "جامع کبير" نيز نام برده شده، هميشه مسجد جامع شهر تبريز بوده و بازار گرداگرد آن شکل گرفته است. قديمي ترين بخش آن شبستان وسيعي است از تاق وگنبدهايي که بر فراز ستون‌هاي هشت گوش آجري که زينت بخش آن گچبري‌هاي ظريف و هنرمندانه دوره رواديان (مقارن سلجوقيان) است بنا شده است. مسجدجامع در دوره ايلخانان مغول مورد توجه و تعمير بوده و بخش‌هائي به آن افزوده شده است. محراب رفيع گچبري باقيمانده فعلي يادگار آن دوره است. دردوره حکومت آق قويونلويان در آذربايجان گنبد ي رفيع مزين به انواع کاشيکاري‌هاي معرق به وسيله سلجوق شاه بيگم زن اوزون حسن در بخش شمالي آن احداث شده که هنوز هم پايه‌ها و گوشه‌هايي از کاشيکارهاي آن باقيمانده است. در زلزله سال 1193 هجري قمري که بسياري از بناهاي تبريز آسيب ديد، اين مسجد نيز از خرابي مصون نماند. مسجد فعلي با پايه‌هاي متين و پوشش طاق و چشمه بعد از زلزله در اوايل حکومت قاجار و توسط حسينقلي خان دنبلي حاکم وقت بنا شده است که از آثار خوب قاجاري مي باشد

مسجدکبود تبريز

مسجد کبود (به ترکي: گوي مچيد)، يا مسجد جهانشاه، از بناهاي تاريخي زيباي تبريز است. اين مسجد بنا به کتيبه سردر آن در سال 870 هجري قمري و در زمان سلطان جهانشاه مقتدرترين حکمران سلسله قره‌قويونلو که خود زيبا پسند و شاعر بوده و "حقيقي" تخلص مي‌کرده، بنا شده است. تنوع و ظرافت کاشيکاري و انواع خطوط به کار رفته در آن و همچنين زيبايي و هماهنگي رنگ‌ها سبب شده است که به "فيروزه اسلام" شهرت يابد. کتيبه‌هاي سردر مسجد به خط نعمت‌الله البواب خوشنويس مشهور سده نهم است و سرکاري و نظارت بر ساخت آن با عزالدين بن ملک قاپوچي بوده است. زلزله سال 1193 هجري قمري آسيب فراوان به مسجد زد و گنبدهاي آن فرو ريخت. با اين‌که امروز از اين مجموعه زيبا جز سردري شکسته و چند پايه باقي نمانده است ولي بايد گفت "...که با شکستگي ارزد به صد هزار درست". تعميرات و دوباره‌سازي مسجد به منظور حفاظت و بازسازي بخش‌هاي باقيمانده شامل طاق‌ها و پايه‌ها از سال 1318 آغاز شده است و هنوز ادامه دارد

مقبراه الشعرا تبريز

يکي از جذاب‌ترين و مهم‌ترين اماکن شهر تبريز مقبرةالشعرا در محله‌ي سرخاب است که محل دفن ده‌ها تن از عرفا، دانشمندان و اديبان نام‌آور اين مرز و بوم است. معروفترين آرميدگان مقبرةالشعرا به شرح زير مي باشند اسدي طوسي، قطران تبريزي، مجيرالدين بيلقاني، خاقاني شيرواني، ظهيرالدين فارابي، شاپور نيشاپوري، شمس الدين سجاسي، ذولفقار شرواني، همام تبريزي، ماني شيرازي، شکيبي تبريزي. از واپسين مشاهيري که در اين مقبره دفن شدند، ثقةالاسلام شهيد از شهداي والا مقام صدر مشروطيت و محمد حسين شهريار شاعر نامدار معاصر ايران است

برج خلعت پوشان تبريز

در ده کيلومتري شرق تبريز در روستاي کرگج از دهستان باسْمَنج برج آجري بلندي وجود دارد که به برج خلعت پوشان معروف شده است. اين ساختمان از آثار دوران صفوي مي باشد و در دوره قاجار نيز در اين بنا خلعت اعطائي پادشاهان ايران بر دوش فرمانداران و خدمتگزاران محل انداخته مي شد. اين برج داراي شانزده پهلو و سه طبقه است. طبقه سوم برج فاقد سقف بوده و بالاي ديوار آن کنگره دندانه‌اي ساخته شده است که در آيينهاي ويژه از آنها استفاده ميشده است. سر جان مالکُلم در کتاب خود بنام تاريخ ايران مينويسد: «چون وضع حکومت چيره بر ايران چنان است که ميبايست در هر امري ملاحظه شئونات سلطنت بشود بسياري از آيينها در ايران از اين سبب رواج يافته است. هر چيز که نام پادشاهي بر آنست يا از آن شاه است بايد با احترام و آزرم با آن عمل نمايند و به گونه ويژه‌اي اداي لوازم آداب کنند، براي نمونه اگر خلعتي از سوي پادشاه به حکام بلد يا کسي ديگر حتي شاهزادگان خانواده پادشاهي فرستاده شود بايد به مسافت چند ميل به پيشواز آن رفته با سپاسگذاري بسيار خلعت را بپوشد آن گونه که هر استان حاکم نشيني جاي ويژه‌اي در بيرون شهر دارد که آن را خلعت پوشان گويند. خلعت پوشان معمولاً چهار ميل از شهر بيرون است.» کرگج نام روستايي است از دهستان باسْمَنج تبريز واقع در استان آذربايجان شرقي ايران. در اين روستا که در ده کيلومتري شرق تبريز قرار دارد برجي تاريخي از آجر وجود دارد که به برج خلعت پوشان معروف است.
از ديگر نقاط ديدني شهر تبريز موزه آذربايجان را بايد نام برد . اين موزه درمساحتي قريب به 3000 متر مربع درسال 1341 مورد بهره برداري قرار گرفته است و مشتمل بر3 سالن نمايش 2300 قطعه شيء ثبت شده مي باشد . آثار به نمايش گذاشته شامل اشياء باستاني از دوران هاي مختلف تاريخي ، آثار مردم شناسي و آثار مشروطيت مي باشد. اين موزه در جنب مسجد کبود واقع شده است.

درباره ی استان ایلام

نگاهي كوتاه به شهرستان ايلام

ايلام مهم‌ترين شهرستان استان ايلام است كه در‌ناحيه باختر ايران واقع شده است. سرزمين ايلام‌ با كوهستان هاي سلسله وار و دشت هاي پهناور؛ زيستگاه انواع گونه هاي گياهي و جانوري است كه چشم اندازهاي زيباي طبيعي را در اين منطقه به وجود آورده اند. اين منطقه كه بر دامنه كوه هاي خود چشم انداز سبزي از جنگل هاي بلوط را دارد؛ در بر گيرنده رودخانه ها و آبشارهاي زيادي است كه هر يك جاذبه هاي خاص و مناظر روح پروري را به نمايش مي گذارند. ايلام كه از بكر ترين مناطق سرزمين ايران است؛ از قابليت هاي برجسته و با ارزشي در زمينه گردشگري طبيعي برخوردار است.پيشينه تاريخي و باستاني اين خطه از ايران سبب شده جاذبه هاي باارزشي در اين منطقه وجود داشته باشد كه نام آن ها يادآور اساتير افسانه اي ايران باستان است. جاذبه هاي اجتماعي و فرهنگي ايلام از ديگر زيبايي هاي منطقه هستند كه بر جاذبه هاي گردشگري منطقه مي افزايد. فصل بهار كه زمان رويش گل هاي زيبا و وحشي در اين خطه است و فصل تابستان با رودخانه هاي خروشان و آبشارهاي زيبا مناسب ترين زمان سفر به ايلام است.
مکان هاي ديدني و تاريخي
سرزمين ايلام با كوهستان هاي سلسله وار و دشت هاي پهناور؛ زيستگاه انواع گونه هاي گياهي و جانوري است كه چشم اندازهاي زيباي طبيعي را در اين منطقه به وجود آورده اند. اين منطقه كه بر دامنه كوه هاي خود چشم انداز سبزي از جنگل هاي بلوط را دارد؛ در بر گيرنده رودخانه ها و آبشارهاي زيادي است كه هر يك جاذبه هاي خاص و مناظر روح پروري را به نمايش مي گذارند. ايلام كه از بكر ترين مناطق سرزمين ايران است ؛ از قابليت هاي برجسته و با ارزشي در زمينه گردشگري طبيعي برخوردار است. پيشينه تاريخي و باستاني اين خطه از ايران سبب شده جاذبه هاي باارزشي در اين منطقه وجود داشته باشد كه نام آن ها يادآور اساتير افسانه اي ايران باستان است. جاذبه هاي اجتماعي و فرهنگي استان ايلام از ديگر زيبايي هاي منطقه هستند كه بر جاذبه هاي گردشگري استان مي افزايد. فصل بهار كه زمان رويش گل هاي زيبا و وحشي در اين خطه است و فصل تابستان با رودخانه هاي خروشان و آبشارهاي زيبا مناسب ترين زمان سفر به ايلام است.
صنايع و معادن
بخش صنعت سهم ناچيزي از اشتغال را نسبت به بخش خدمات و كشاورزي به خود اختصاص داده است. صنعت ايلام بيش تر در صنايع خانگي و كارگاهي خلاصه مي شود. زماني منابع معدني استان منحصر به منابع رسوبي بوده ولي هم اكنون منابع نفت و گاز نيز در اين منطقه شناسايي شده است.ايلام منطقه اي عشاير نشين است و به همين دليل از صنايع دستي پر رونقي نيز برخوردار است. مهم ترين صنايع دستي اين منطقه عبارت اند از: فرش كرك، ابريشم، گليم گل برجسته، جاجيم، نمد، فرنجي، قتره و صنايع چوبي. از ديگر صنايع دستي ايلام مي توان به سياه چادر، رسن، گيوه كه با توجه به فراواني مواد اوليه مانند پشم و موي بز توليد آن ها از گذشته هاي دوررايج بوده, اشاره نمود. ايلام همانند ساير مناطق ايراني داراي سوغاتي هاي محلي خاص خود است كه مهم ترين آن ها عبارتند از: سقز محلي (صمغ درخت بنه)، شيريني بژي بر ساق، ‌شيريني گمگه، حلواي كله كنجي، روغن حيواني معروف به روغن كرمانشاهي.
کشاورزي و دام داري
اقتصاد شهرستان ايلام بر پايه كشاورزي، باغ داري، دام داري و صنايع دستي بنا نهاده شده است. وضع كشاورزي به دليل آب و هواي مناسب و بارندگي كافي مطلوب است. آب كشاورزي از رودخانه و چاه ژرف تامين مي شود و محصولات كشاورزي عبارتند از : گندم، جو، ذرت، صيفي جات، سبزي جات و بنشن. باغداري در منطقه ايلام شامل سيب، گلابي، ‌انار، انگور، هلو و زرد آلو مي گردد. دام داري نيز از دير باز رواج فراوان داشته و از فعاليت هاي اصلي اهالي روستاها و عشاير و ايلات منطقه به شمار مي رود. فرآورده هاي لبني، پوست و پشم در حدي است كه علاوه بر تامين نيازهاي منطقه مازاد آن به ساير نقاط صادر مي شود.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان ايلام مركز استان ايلام است كه در درازاي جغرافيايي 46 درجه و 25 دقيقه و پهناي جغرافيايي 33 درجه و 38 دقيقه و بلندي 1401 متري از سطح دريا قرار دارد. شهرستان ايلام از شمال و شمال خاوري به ترتيب به شهرستان هاي ايوان و شيروان و چرداول، از خاور به شهرستان دره شهر، از جنوب به شهرستان مهران، و از باختر به شهرستان قصرشيرين محدود مي گردد. آب و هوا در نقاط مختلف به سبب پستي و بلندي زياد، ‌گوناگون است و روي هم رفته شهر ايلام داراي آب و هواي معتدل كوهستاني مي باشد. متوسط درجه حرارت 2/15 درجه مي باشد. شهر ايلام در دره اي كوهستاني قرار گرفته، دامنه هاي مشجر و جنگلي انبوه منظره جالب توجهي به آن داده است.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
ايلام در عهد باستان به ‹‹اريوجان›› معروف بود. اما ايلام كنوني در سال 1308 شمسي در منطقه اي كه حسين آباد ناميده مي شد از نو احداث گرديده و يك سال بعد با توجه به سابقه تاريخي و تصويب فرهنگستان ايران به نام ‹‹ايلام›› نام گزاري شده است. شهر ايلام در حصاري از كوه ها و ارتفاعات جنگلي استقرار يافته و آب و هوايي معتدل كوهستاني و بهاري دلپذير دارد. از سه قرن پيش حكومت خود مختار واليان در منطقه ايلام و پشتكوه برقرار بوده است. از معروف ترين اين واليان مي توان از حسين خان، غلامرضا خان و حسين قلي خان ابوقداره نام برد.
اين افراد با يك سلسله روابط خاص به حكومت مركزي ايران وابسته بودند و سالانه به ميزان معيني ماليات و تعدادي تفنگچي در اختيار حكومت مركزي قرار مي دادند. آنان بدين وسيله از شاهان قاجار حكم والي گري منطقه را دريافت مي كردند و به صورت خود مختار بر عشاير منطقه حكومت مي راندند. مركز حكم فرمايي واليان تحت تاثير حيات اجتماعي منطقه مكان ثابتي نداشت. بنابراين قشلاق عشاير در زمستان ها در باغشاهي عراق و يا در حسينيه بين النهرين واقع بود و تابستان ها براي ييلاق در هليلان و يا حسين آباد (ايلام امروزي) به سر مي بردند. هزينه نگهداري و امور اين افراد از ماليات ها و باج هاي متعددي فراهم مي گشت كه به بهانه هاي مختلف از مردم منطقه اخذ مي شد. آخرين والي منطقه در سال 1309 شمسي توسط رضا شاه سركوب و به عراق پناهنده شد. از آن پس حسين آباد با نام جديد ايلام در تقسيمات كشوري جاي گرفت. در حال حاضر شهر ايلام به عنوان مركز سياسي ـ اداري استان ايلام از شهرهاي توسعه يافته باختر كشور است و به لحاظ دارا بودن تفرجگاهي جنگلي و آثار تاريخي و باستاني متعدد از زيباترين شهرهاي استان نيز محسوب مي شود.

طبيعت در شهر ايلام

رودآب آسمان آباد
اين رودخانه فصلي که 50 كيلومتر طول دارد، در دهستان هاي آسمان آباد و چرداول شهرستان ايلام جريان دارد و از چشمه سارها و آبخيزهاي پيرامون روستاي آسمان آباد در 35 كيلومتري شمال باختري ايلام سرچشمه مي گيردو آسمان آباد از دره ميان كوه هاي قلاجر و كته پيفک (kotehpifak) به سوي جنوب خاوري روان شده و پس از سيراب کردن روستاهاي دهستان آسمان آباد به دره جنوبي كوه پيران وارد مي شود. اين رود در ادامه مسير خود و پس از عبور از روستاهاي سلطان قلي، آسمان آباد، كاني گولان، دره گرم، محمد قلي، گدمه (Gadameh) وارد دهستان چرداول شده و در روستاي چشمه كبود با رودخانه چنارچ مخلوط مي شود و با هم رودخانه چرداول را تشكيل مي دهند. اين رود از ريزابه هاي رودخانه چرداول ايجاد شده و مسير کلي آن خاوري است. حوزه‌ي آب آسمان آباد که شيب آن يک درصد است، خليج فارس و درياي عمان است.
رودآب آفتاب
رودخانه فصلي آب آفتاب که 45 كيلومتر طول دارد در دهستان ميش خاصي شهرستان ايلام جريان داشته و از ريزابه هاي متعددي كه از دامنه كوه هاي مانشت، قلارنگ (Qelarang) و چمن گير از رشته كبيركوه ايجاد مي شود. رودخانه آب آفتاب پس از عبور از دهستان ميش خاصي و منطقه گل گل گچان (Gol gol-e-Gacan) در 17 كيلومتري جنوب ايلام به رودخانه كنچان چم مي ريزد. اين رود از ريزابه هاي رود كنچان چم بوده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. شيب متوسط آب آفتاب 8/2 درصد و مسير كلي آن باختري است.
رودآب چيكا
رودخانه فصلي آب چيکا به طول 50 كيلومتر در دهستان آسمان آباد شهرستان ايلام جريان دارد و از چشمه سارهاي باختري روستاي گواره (Govare) در 45 كيلومتري شمال باختري ايلام سرچشمه گرفته و از دره هاي شمالي خاوري كوه قلاجه (Qalajeh) به سوي مناطق گوهر و منصوري روان مي شود. اين رود در مسير خود روستاهاي كركول (korkul)، لاته چيا، بوريم و چشمه لنيه را سيراب كرده و در منطقه منصوري چشمه سارهاي متعددي را كه در دامنه كوه ملينجه (Malinjah) قرار دارند پذيرا شده و به سوي منطقه چالاب سرخ روان مي شود. آب چيکا پس از مشروب کردن روستاهاي شيخ جبرييل، چكان پايين، انجير در ميان، كلگل (kalgal) و كلک جعفر در 31 كيلومتري شمال خاوري ايلام با رودلو آب درهم آميخته و رودخانه چنارچ را تشكيل مي دهند. اين رود از ريزابه هاي رود چنارچ بوده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. شيب متوسط رود 8/0 درصد و مسير كلي آن جنوب خاوري است.
روداهوران
رود دايمي اهوران که 23 کيلومتر طول دارد در دهستان زردلان، شهرستان ايلام جريان داشته و سرچشمه آن از دامنه شمالي كوه هاي كوليته (koliteh) و اهوران در 93 كيلومتري شمال خاوري ايلام است. اين رودخانه پس از عبور از روستاهاي اهوران، دورگين (Durgin) و مسگره (Masgreh) در روستاي سرچوب (sarjub) با رودخانه هزارخاني مخلوط شده و از ادغام آن ها جزمان رود تشكيل مي شود. اين رود از ريزابه هاي جزمان رود بوده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. شيب متوسط اين رود 4 درصد و مسير كلي آن شمال باختري است.
رودپيرمحمد
رودخانه دايمي پيرمحمد كه به آن گلگان پيرمحمد نيز مي گويند، در دهستان اركوازي، شهرستان ايلام جريان دارد و از تلاقي رودهاي كل كلا و بالشک آب در 41 كيلومتري شمال خاوري مهران تشكيل مي شود. اين رود ضمن عبور از دره ميان كوه هاي زميه (zamiyah) در باختر و بليجان در خاور، آبشار زيبا و بلندي را تشکيل مي دهد که جلوه بسيار زيبايي به اين منطقه داده است. اين رود در ادامه مسير و در روستاي پيرمحمد با رودخانه رگزاه مخلوط شده و به رود گاوي تغيير نام مي دهد.
رودتلخاب
رودخانه فصلي تلخاب که 43 کيلومتر طول دارد در دهستان چوار، شهرستان ايلام جريان دارد و از چشمه سارهاي دامنه كوه هاي الله خدا و تالوار واقع در مناطق بوليه (Boli-ye)، زنگيبان (Zangeiban)، خرجلگان (xorjalgan)، سرچم لو (sarcamelo) و كاني دوله مرتضي علي (kani dol-e-mortezaali) در 45 كيلومتري شمال باختري ايلام سرچشمه مي گيرد. اين رودخانه پس از عبور از چمن پولي از نقطه اي به فاصله 61 كيلومتري باختر ايلام از مرز ايران و عراق خارج شده و وارد كشور عراق مي شود. حوزه رود تلخاب که مسير کلي آن جنوب باختري است، خليج فارس و درياي عمان بوده و شيب متوسط آن 5/2 درصد است.
جزمان رود
رودخانه دايمي جزمان رود که 30 كيلومتر طول دارد، در شهرستان هاي ايلام و خرم آباد در استان هاي ايلام و لرستان جريان داشته و از تلاقي رودهاي اهوران و هزارخاني در روستاي سرجوب (sarjub) در 76 كيلومتري شمال خاوري ايلام تشكيل مي شود. در مسير خود از تنگ چنار عبور مي كند و روستاهاي پشت تنگ و چنار را سيراب کرده و در جنوب روستاي اخير با ريزابه نسبتا بزرگي كه از روستاي زينلان (zeylan) عبور كرده است مخلوط شده و به سوي منطقه جلاوند روان مي شود. در اين مرحله ضمن آميختن با ريزابه هاي متعدد از كنار روستاي دوردشت و روستاهاي جلال، مارفور، مي مي (mey mey)، خوبياران، سرجوب، جلالوند گليانه (Galyaneh)، پله كبود (Pelah kabud)، پشته تنگ و خرده چشمه عبور کرده و در روستاي چنار الله قلي به رود سميره مي ريزد. اين رود از ريزابه هاي رود سميره بوده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. شيب متوسط جزمان رود 1 درصد، مسير كلي آن جنوبي و ميانگين آبدهي سالانه آن حدود 120 ميليون متر مكعب در ايستگاه هوليان است.
رود چرداول
رود دايمي چرداول از رودخانه هاي مهم شهرستان ايلام است که در دهستان چرداول شهرستان ايلام جريان دارد. رودخانه چرداول از پيوند رودهاي چنارچ و آب آسمان آباد در روستاي چشمه كبود در 22 كيلومتري شمال خاوري ايلام تشكيل شده و پس از عبور از دهستان چرداول و مشروب کردن روستاهاي چشمه كبود، غريبي، چشم غوله، برده بل (Bardeh bal)، هله سم (Haleh sam)، تاق گاورين، كله قطار، سعدآباد، جوب بور (jubbur)، جوب سرخ و جوب سله (jub saleh) در دامنه جنوبي كوه وله باز (volahbaz) واقع در 7 كيلومتري شمال خاوري لومار به رود سيمره مي ريزد.
رود سورک
رودخانه فصلي سورک که 10 كيلومتر طول دارد در دهستان زرنه شهرستان ايلام جريان داشته و سرچشمه آن از روستاي سرچقا در 62 كيلومتري شمال باختري است. اين رود از ريزابه هاي رود كنگير تشکيل شده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان مي باشد. شيب متوسط رودخانه سورک 2 درصد و مسير كلي آن جنوبي است.
رود شيروان
رودخانه دايمي شيروان که 25 كيلومتر طول دارد در دهستان شيروان شهرستان ايلام جريان داشته و از ريزابه هاي رودخانه سيمره تشکيل شده است. سرچشمه اين رود در دامنه كوه هاي قلارنگ (Qelarang) و چمن گير (camangir) در 20 كيلومتري جنوب خاوري ايلام و ريزشگاه آن در روستاي سركان (sarkan) در 39 كيلومتري جنوب خاوري ايلام قرار دارد. حوزه رودخانه شيروان خليج فارس و درياي عمان است، شيب متوسط آن 2 درصد و مسير كلي آن خاوري مي باشد.
رود آب زنگاون ايلام
رودخانه آب زنگاون که 45 كيلومتر طول و 4/1 درصد شيب دارد از دامنه شمالي كوه بانكول در 13 كيلومتري شمال ايلام سرچشمه گرفته و پس از مشروب ساختن روستاهاي تارزان بالا و پايين از كنار روستاي كلي گذشته و سپس تعدادي از روستاها را مشروب مي کند. با عبور از روستاي خزينه تغيير مسير داده و به سوي شمال خاوري از ميان دره تنگي مي گذرد. در طول اين مسير روستاي پنابر را پشت سر گذاشته و در شمال روستاي گلاورين به رودخانه چرداول مي ريزد.
رودتنگ گراو ايلام
رودخانه تنگ گراو که 25 كيلومتر طول دارد از دامنه كوه هاي شلم و مانشت در 7 كيلومتري جنوب خاوري ايلام سرچشمه گرفته و پس از عبور از دره هاي ميان كوه هاي لچان در شمال و شلم در جنوب به شهر ايلام وارد مي شود. اطن رودخانه پس از درآميختن با چندين ريزابه كوچک و بزرگ فصلي به دره شمالي كوه سورگاه وارد شده و آبشارهاي متعددي را تشكيل مي دهد. پس از عبور از دامنه شمالي كوه سامور در دو كيلومتري جنوب باختري روستاي ناندوزه به رودخانه چوار مي ريزد.
رودچنارچ ايلام
رودخانه چنارچ که 20 كيلومتر طول دارد، از به هم پيوستن رودخانه هاي آب چيكا و دوآب در يک كيلومتري جنوب خاوري روستاي كلک جعفر تشكيل شده و پس از عبور از دره هاي ميان كوه بانهراز در خاور و كوه هاي خورمه و سپاه پير در باختر و ادغام با دو ريزابه نسبتا كوچک در روستاي چشمه كبود با رودخانه آب آسمان نيز مخلوط شده و رودخانه چرداول را تشكيل مي دهد.
رودچوار ايلام
رودخانه چوار که 25 کيلومتر طول دارد از دامنه باختري كوه گاوه راه در فاصله 7 کيلومتري شمال باختري ايلام سرچشمه مي گيرد و پس از عبور از روستاهاي بهمن آباد و چوار با رودخانه مورت مخلوط شده و به دره شمالي كوه تواشير خاني وارد مي شود. در اين مسير ضمن مخلوط شدن با يک ريزابه كوچک به طرف روستاي باندوزه روان مي شود و در 2 كيلومتري جنوب باختري روستاي مزبور با چم آب مخلوط شده و پس از طي 2 كيلومتر به رودخانه خوش مي ريزد.
رودخوش ايلام
رودخانه خوش از تلاقي كلال رود و گيلان كورگه در 25 كيلومتري باختر ايلام تشكيل شده و در دامنه خاوري كوه كاچ با رودخانه چوار مخلوط مي شود. اين رودخانه پس از سيراب کردن روستاي چشمه سار، كوه سه كورند را از دامنه جنوبي دور مي زند و ضمن آميختن با چندين ريزابه متعدد در 54 كيلومتري جنوب باختري ايلام از مرز ايران و عراق خارج شده و در دشت عراق پراكنده مي شود. طول اين رودخانه تا مرز ايران و عراق حدود 50 كيلومتر است.
رودسده ايلام
رودخانه سده در ناحيه چوار شهرستان ايلام واقع شده و حوزه آن خليج فارس و درياي عمان است. طول اين رودخانه تا مرز ايران و عراق 25 كيلومتر بوده و از كوه گچ هاي بولي در 51 كيلومتري شمال باختري ايلام سرچشمه مي گيرد.
رودكنجان چم ايلام
کنجان چم از دامنه كوه هاي شلم و سركب و ملد شاه در 7 كيلومتري جنوب شهر ايلام سرچشمه مي گيرد و در منطقه گل گل گچان با‌ آب آفتاب مخلوط شده و پس از عبور از دره تنگ و باريكي وارد شهرستان مهران مي شود. در اين شهرستان نخست از كنار روستاي اميرآباد گذشته و سپس به سوي روستاي كنجان چم روان مي شود. در اين روستا با رود سياه آب مخلوط مي شود و كمي پايين تر نخست با رودخانه چشمه ملک و سپس با رودخانه گلدار خوش در هم آميخته و به سوي روستاي كنجان چم پايين جريان مي يابد. پس از عبور از دامنه خاوري كوه زالوآب به طرف مرز ايران و عراق سرازير شده و در نقطه اي به فاصله 9 كيلومتري شمال خاوري مهران به وارد ناحيه مرزي مي شود و تا 4 كيلومتري مهران به صورت يک رودخانه مرزي جريان مي يابد. رودخانه مذکور در اين نقطه از مرز خارج شده و به نام سيراو وارد خاک عراق مي شود. طول اين رودخانه تا مرز ايران و عراق حدود 90 كيلومتر است.
رودخانه كاني شيخه ايلام
شعبه اصلي رودخانه کاني شيخه كه حدود 70 كيلومتر طول دارد، از كوه هاي باختري بخش چوار سرچشمه مي گيرد. شاخه ديگري نيز به طول 20 كيلومتر از ارتفاعات چقا امان سرچشمه گرفته و به شعبه اصلي مي پيوندد. رودخانه كاني شيخ که از اتصال اين دو شعبه و ريزابه هاي ديگر تشکيل شده است پس از عبور از دامنه كوه هاي كاني شيخ از مرز ايران خارج مي شود.
آبشار چم آو ايلام
در فاصله 18 كيلومتري مسير ايلام - صالح آباد و درحد فاصل روستاي چم آو و منطقه عمومي ماربره، آبشار بلند و پرآبي به نام چم آو از ميان تخته سنگ ها به پايين سرازير شده است. آب اين آبشار كه از كوه هاي ايلام سرچشمه مي گيرد، پس از طي مسافتي كوتاه به رودخانه گدار خوش مي ريزد.
آبشار سرطاف ايلام
آبشار سرطاف يکي از جلوه هاي زيباي طبيعت در شهرستان ايلام است که همواره بازديدکنندگان بسياري را از دور و نزديک به کنار خود مي خواند و اوقات مفرحي را براي آنان در نزد خود فراهم مي کند.
كوه سركب ايلام
كوه سركب در ناحيه ميشخاص و در فاصله 8 كيلومتري جنوب خاوري ايلام واقع شده است. ارتفاع اين کوه 2120 متر بوده و جزو رشته كبيركوه از كوهستان زاگرس به شمار مي رود. رودخانه آب آفتاب از اين كوهستان زيبا سرچشمه گرفته و در استان ايلام جريان دارد.
كو شره زول ايلام
كوه شره زول در ناحيه چوار و در 23 كيلومتري شمال باختري شهرستان ايلام واقع شده است. ارتفاع اين كوه حدود 2050 متر بوده و به صورت رشته نسبتا طويلي به طول 41 کيلومتر و پهناي متوسط 5 كيلومتر از شمال باختري به جنوب خاوري امتداد يافته است. دهستان چوار در جنوب و دهستان هاي سهراب و مركزي در دامنه هاي شمالي اين كوه جاي گرفته اند. بخش شمال باختري شره زول که سرچشمه رودخانه هايي چون گمگير، كلال رود، كزاب و مورت مي باشد، پوشيده از جنگل هاي بلوط است.
كوه شلم ايلام
كوه شلم در 5 كيلومتري جنوب خاوري ايلام واقع شده و 2174 متر ارتفاع دارد. اين كوه که سرچشمه اصلي رودخانه كنجان چم مي باشد، از جنوب خاوري به كوه سركب متصل شده است.
كوه قلاجه ايلام
كوه قلاجه که 2050 متر از سطح دريا ارتفاع دارد، در 41 كيلومتري شمال باختري ايلام واقع شده است. جهت اين کوه شمال باختري - جنوب خاوري بوده و از سوي جنوب خاوري به كوه كله چمن متصل مي شود. اين كوهستان دهستان آسمان آباد را در دامنه هاي جنوبي خود جاي داده و توسط جاده كرمانشاه - ايلام قطع مي شود. رودخانه آب چيكا از دامنه هاي شمالي و رودخانه آب آسمان آباد از دامنه هاي جنوبي کوه قلاجه که بخش وسيعي از آن به وسيله جنگل هاي بلوط پوشيده شده، سرچشمه گرفته اند.
كوه قلارنگ ايلام
كوه قلارنگ که در فاصله 11 كيلومتري شمال ايلام واقع شده و 2473 متر ارتفاع دارد، سرچشمه رودهاي آب آفتاب و آب زنگوران مي باشد. اين كوه از باختر به كوه مانشت و از جنوب خاوري به كوه چمن گير متصل است و جزو رشته كوه كبير به شمار مي رود.
كوه مانشيت ايلام
كوه مانشيت در 6 كيلومتري شمال خاوري ايلام واقع شده است و ارتفاع آن 2629 متر است. از اين كوه رودخانه هاي مورت و آسازنگان سرچشمه مي گيرند. اين كوه از شمال باختري به كوه بانكول و از جنوب باختري به كوه گاوه راه متصل است و دامنه هاي خاوري و باختري آن را جنگل هاي بلوط پوشانيده است.
كوه ملينجه ايلام
كوه ملينجه در ناحيه چرداول و در 34 كيلومتري شمال خاوري ايلام قرار گرفته است. ارتفاع اين کوه 2193 متر بوده و سرچشمه رودخانه آب چيكا مي باشد.
كوه بهار آب ايلام
كوه بهار آب در ناحيه چرداول و در 34 كيلومتري شمال خاوري شهرستان ايلام واقع شده است. اين كوه که ارتفاع آن 1970 متر است جزو كوهستان زاگرس به شمار مي رود.
كوه بانهراز ايلام
كوه بانهراز در ناحيه چرداول در 28 كيلومتري شمال خاوري شهرستان ايلام واقع شده و ارتفاع آن از سطح دريا 1820 متر است. اين كوه از جنوب خاوري به كوه بهار متصل مي شود و دامنه باختري آن نيز به دره رودخانه چنارچ منتهي مي گردد.
غاركناتاريكه ايلام
غار عظيم «كناتاريكه» بره زرد در ارتفاعات سيوان كوه بدره در فاصله 35 كيلومتري مسير ايلام – دره شهر و در نزديكي روستاي پاكل قرار دارد. اين غار يك حوضچه آبي، پره هاي سنگي، صدها ستون و مجسمه استالاكتيتي و استالاگميتي دارد و تالارها، چادرها، دهليزها و دالان هاي متعددي از لحظه ورود به داخل غار تا عمق 350 متري هر بيننده اي را به سوي خود جلب مي كند. سردي هواي داخل موجب شده است كه در طول سال هيچ نوع جانوري در آن زندگي نكند، اما اكسيژن كافي و هواي مطبوع و دل پذيري در داخل غار جريان دارد. ارتفاع بعضي از تالارهاي داخل غار به 12 متر مي رسد.
غار زينه گان ايلام
غار شگفت انگيز زينه گان در 5 كيلومتري جنوب خاوري شهر صالح آباد و در فاصله 52 كيلومتري شهر ايلام قرار دارد. اين غار روباز كه بيش از يك كيلومتر درازا دارد، داراي آب فراوان، دهليزهاي آبگير، قنديل هاي متعدد و آبچك هاي طبيعي و بسيار جالب مي باشد. هواي داخل غار بسيار سرد و مطبوع است. در حالي كه منطقه صالح آباد در تابستان حدود بيش از 40 درجه گرما دارد، اختلاف هواي بيرون غار با درون آن تقريبا 50 درجه مي باشد و به همين دليل آن را «غار بهشت» نيز مي نامند.
سرخس ها، جلبك ها، گل ها و گياهان خودروي داخل غار، رنگ سنگ ها، ‌پيچ و خم داخل غار، لب هاي به هم دوخته قسمت هايي از سقف غار همه و همه حكايت از شگفتي هاي طبيعت است. اين غار يكي از جاذبه هاي مهم توريستي استان ايلام مي باشد.
غارتايه گه ايلام
اين غار در 2 كيلومتري جنوب باختري روستاي وري در ميان دره اي كه به رودخانه جنوب روستا منتهي مي شود، ‌قرار گرفته و تا مركز بخش ملكشاهي 15 كيلومتر فاصله دارد. درازاي دهانه غار 25 متر و پهناي (تالار) آن 120 متر و بلندي سقف آن تا كف غار 33 متر مي باشد. كف غار از شن و سنگ پوشيده شده و استالاكتيت (چكنده) و استالاگميت (چكيده) كه از رخسارهاي برجسته غارهاي آهكي هستند، در كف و سقف آن مشاهده مي شود. در فاصله ده متري ورودي غار استخر آبي قرار دارد كه محل جمع شدن سيلاب هاي زمستاني است كه معمولا به داخل غار سرازير مي شود. اين غار به دوران دوم زمين شناسي مربوط است. ورودي اين غار از تالاري بزرگ شروع مي شود و انتهاي آن كم كم باريك شده و به قسمت هاي نامعلومي كه هنوز شناسايي نشده اند، ختم مي شود. خفاش هاي زيادي نيز در اين غار زندگي مي كنند.
غارهاي ملك و كبوترلان ايلام
اين غارها در ارتفاعات كبير كوه به فاصله چهار كيلومتر از هم ديگر در مجاورت روستاي آكره بيد زرين آباد قرار دارند. درازاي غار ملك 300 متر و درازاي غار كبوترلان حدود 400 متر است. ارتفاع غارها بين 5 تا 30 متر و دهانه آن چاه مانند مي باشد. در نتيجه حفاري هاي غير مجاز ‌از غار ملك، استخوان هاي انسان و كوزه هاي سفالي پيدا شده است. هر دو غار ستون هاي استالاكتيت و استالاگميت هاي زيبايي دارند.

مساجد ومدارس مذهبي در شهر ايلام

مسجد حضرت صاحب الزمان
مسجد حضرت صاحب الزمان (عج) كه در شهر ايلام واقع شده است؛ روزهاي چهار شنبه هر هفته ميزبان بسياري از مردم براي زيارت و بر آورده شدن حاجات شان است كه معتقدند در اين روز حضرت مهدي(عج) در اين مسجد حضور دارند و اعتقاد محكمي نيز به اين امر دارند.

آرامگاه ها ،امامزاده ها وزيارتگاه ها درشهر ايلام

گورستان چنار ايلام
اين گورستان باستاني در ناحيه چنارباش ايلام واقع شده و به هزار سال قبل از ميلاد تعلق دارد. هيات مشترك باستان شناسي ايران و بلژيك در اين ناحيه تعدادي گور در كنار رودخانه خشك كشف كرده اند كه بنا به رسم آن زمان، مردگان ان درون خمره هاي كوچك و بزرگ دفن شده بوده اند و اشياء و لوازم مرده نيز در كنار او در داخل خمره قرار داشته است. هر چند امروزه نشانه بارزي از وجود گورستان در ناحيه ياد شده؛زياد مشهود نيست، ولي كشفيات هيات باستان شناسي نشان گر قدمت تاريخي اين ناحيه و سابقه سكونت در آن است.
گورستان كان گنبد ايلام
گورستان كان گنبد در 30 كيلومتري جنوب خاوري ايلام در دامنه يكي از پشته هاي كوه شاه نخجير از رشته هاي فرعي كبيركوه واقع شده و طول و عرض تقريبي آن هر يك 350 متر است. اين پشته، تركيبي از صخره و خاك است و گورها بيش تر در بالا و دامنه ان مشاهده مي شوند. نتايج بررسي كاوش هاي باستان شناسان در محوطه اين گورستان نشان مي دهد كه آثار آن به دوره هاي تاريخي (2600-2500 ق.م) و يا (4500-4600 ق. م) تعلق دارند.
گورستان باستاني چوار ايلام
در بخش چوار شهرستان ايلام، گورستان قديمي قرار دارد كه چندين گور قديمي از آن كشف شده اند. قدمت اشياي به دست آمده از گورهاي گورستان چوار به 1200 سال ق.م مي رسد.

عمارتها ومحوطه هاي باستاني درشهر ايلام

كاخ فلاحتي ايلام
تنگ ارغوان در فاصله 3 كيلومتري شمال خاوري شهر ايلام قرار دارد و در فصل بهار زيبايي وصف ناپذيري با گل هاي ارغواني رنگ خود دارد. اين دره‌ي خوش آب و هوا همواره مورد استفاده مردم به منظور گذراندن اوقات فراغت و تفريح قرار مي گيرد. اين كاخ، باغ زيبا با سردرب هاي منقوش، آجركاري و سرستون هاي زيبا به دوران قاجار مربوط است.

قلعه ها ،برجها وآتشكده ها درشهر ايلام

قلعه والي ايلام
اين قلعه بر روي تپه اي كه از تپه هاي باستاني پيش از اسلام است به دستور خان والي و در زمان فتح علي شاه قاجار ساخته شده است. وسعت آن 2500 متر مربع است و مساحت زير بناي آن 1500 متر مربع و حياط آن 700متر مربع است. اين قلعه به سبك معماري دوران قاجار ساخته شده است. اطاق ها و تالارها در امتداد سه ضلع خاوري، باختري وشمالي قرار دارد و از مصالح آجر و گچ و در مواردي سنگ مرمر در ساخت آن استفاده شده است. در داخل حياط اين قلعه نيز سنگ نوشته اي بلند وجود داشت كه در متن آن تاريخ ساخت در زمان محمد علي شاه قاجار و غلام رضا خان ابوقداره والي لرستان حك شده بود. براساس اين سنگ نوشته معمار اين قلعه حاجي درويش علي كرمانشاهي بوده است. اين قلعه از سوي سازمان ميراث فرهنگي كاملا به سبك و سياق اوليه خود بازسازي شده و به عنوان يك گنجينه فرهنگي براي بازديد عموم گشوده شده است. هم اكنون سازمان ميراث فرهنگي استان ايلام در اين مكان استقرار دارد.
قلعه قيران ايلام
قلعه قيران بر فراز كوه معروف قلاقيران كه بر ناحيه جنگلي بسيار زيبايي به نام ششدار يا ششدان مشرف است، قرار دارد. شكل اين قلعه و موقعيت قله بالاي ان، چشم انداز و زيبايي خاصي را در شهر ايلام به وجود آورده است.
ديگر قلعه هاي قديمي ايلام
قلعه‌ي تاريخي هزاراني كه از آثار دوره ساساني است و در روستاي هزاراني شهرستان آبدانان قرار گرفته است. با مرمت و بازسازي اين قلعه مي توان ان را به يك جاذبه توريستي و مهم تبديل كرد.
قلعه تاريخي پاقلفه و كره چكا در صالح آباد.
. قلعه ساساني انجير در زرين آباد
. آثار قلاع تاريخي دوره ساساني در روستاي كلم بخش بدره شهرستان دره شهر
. آثار تاريخي پشت قلعه در شهرستان آبدانان.
ديوار قلعه تاريخي گمول در روستاي باريكه.
قلعه اي با سنگ و ساروج است و به دوره ساساني مربوط است و در ميمه زرين آباد واقع شده است.
قلعه اسماعيل خان در ارتفاعات سيوان كوه مشرف به دشت و شهر ايلام.
آثار ساختماني از دوره‌ي پيش از تاريخ در كان گنبد صالح آباد.
ديواري با سنگ هاي حجاري شده مربوط به دوره‌ي پارت و ساساني در ميمه زرين آباد.